Νεωτερικός θρησκευτικός αναστοχασμός
        Η γνωστή θεολογία αποτελεί τη θεώρηση της αναφοράς του πυρήνα των θρησκειών σε ένα πεδίο σκέψης που ούτως ή άλλως είναι ενεργό αν και απαξιωμένο από την κυρίαρχη διαμορφωτική δυναμική των εξελίξεων. Ενώ η θεολογία όπως την ξέρουμε λειτουργεί ως οπισθέλκουσα δυναμική και αδράνεια από την άλλη ξεδιπλώνει τις αναγκαιότητες εξέλιξης, προσαρμογής και απόδοσης του ανθρώπου και της κοινωνίας. Για παράδειγμα, μπορούμε να πούμε, πως δεν έχουμε εντοπίσει ακόμη το πεδίο της εφαρμοσμένης θεολογίας, θρησκείας, και θρησκευτικότητας. Τελικά δεν έχουμε προσδιορίσει ακόμα το περιεχόμενο στο όνομα του οποίου έχει διαμορφωθεί ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας. Οι θρησκευτικές ιδέες όπως και τα πολιτιστικά συστήματα και συστήματα αξιών, εξελίχτηκαν με απολογητικό, άλλοτε εξουσιαστικό και άλλοτε παράπλευρο χαρακτήρα.

        Η αναφορά λοιπόν στη θεολογία εξακολουθεί να αποτελεί ένα κρίσιμο ζήτημα σε μια εποχή όπου αναπτύσσονται συμπληρωματικές προσεγγίσεις [1] οι οποίες διαφαινόντουσαν ήδη από τον 18o αιώνα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η ομολογία πίστης του Εφημέριου της Σαβοΐας στον «Αιμίλιο» του Ρουσσώ [2],  οι Καντιανές θέσεις γύρω από το ζήτημα της θρησκείας [3], και οι νεωτερισμοί του 19ου αιώνα -είτε με την έννοια ενός σοσιαλιστικού ανθρωπισμού, υπό την έννοια του κοινωνισμού του Χριστιανισμού, είτε με την έννοια της απελευθέρωσης από τον φόβο και από την αντιδραστικότητα, που είναι η κληρονομιά της Μεσαιωνικής κυριαρχίας των θρησκειών, είτε με την έννοια επίσης των καινοτομικών αναστοχαστικών και προοδευτικών προσεγγίσεων μιας νέας ιδρυτικής δυναμικής όπως του θετικιστή Αύγουστου Κοντ ή του υπερβατιστή Έμερσον [4], του Βρόνσκι, του Τολστόι, του καθ’ ημάς Θεόφιλου Καΐρη και πολλών άλλων.

Ιστορικά ρεύματα θρησκευτικού αναστοχασμού
      Τέτοια ρεύματα επανατοποθέτησης του θρησκευτικού ζητήματος έχουν υπάρξει κατά καιρούς σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη και σε όλες τις ιστορικές καμπές. Τα συναντάμε π.χ.
1.στην αναθεωρητική προσέγγιση του Βούδα στο πλαίσιο του στοχασμού, του λογισμού και της ηθικής οντολογίας του Βουδισμού τόσο ως φιλοσοφίας όσο και ως ασκητικής λειτουργικής.
2.στην συμπληρωματική προσέγγιση και εξέλιξη του Ινδουισμού μέσα από την διδασκαλία της Μπαγκαβατ Γκίτα από τον Κρίσνα ή αντίστοιχα στην συμπληρωματική προσέγγιση μέσα από το έργο του Σανκάρα.
3.στην πολιτική και πολιτισμική παρέμβαση -στο θρησκευτικό και το διαθρησκευτικό πεδίο- από τον Ακενατόν της Αιγύπτου έως τον Ασόκα της Ινδίας. Στην αντίστοιχη παρέμβαση -στην Ινδία- του Καμπίρ και του Ακμπάρ. Ένα αντίστοιχο πνεύμα βλέπουμε να ηγεμονεύει στις αναζητήσεις πολιτικών ηγετών της Ασίας όπως του Κουμπλάι Χαν.

      Αυτή την ανακαινιστική προσέγγιση και δυναμική την βλέπουμε να ξεδιπλώνεται επίσης στην Κινέζικη φιλοσοφία αλλά και στους θεμελιωτές της Κινέζικης κουλτούρας, από τον Κομφούκιο και τον Λάο Τσε. Στη Μέση Ανατολή το ίδιο ρεύμα βλέπουμε να λειτουργεί με τον Σεμς, τον Ρούμι και άλλους ως πεδίο προβληματισμού και βιωματικής, απελευθερωμένο από τη δογματική. Το βλέπουμε επίσης στους Χριστιανούς μυστικιστές, στη δυναμική της συμβίωσης της ύστερης ελληνιστικής περιόδου και στη ρωμαϊκή περίοδο της φιλοσοφίας σε σχέση και με τον Χριστιανισμό. Αντίστοιχα βλέπουμε αυτό το πνεύμα υπό τη διττή έννοια: τόσο ως ουμανισμό και αναγέννηση γενικευμένα πολιτισμικά όσο και ως θρησκευτικό αναστοχασμό με τον Λούθηρο και με τη Μεταρρύθμιση. Ένα αντίστοιχο πνεύμα θα δούμε στους Πατέρες της Αμερικής όπως στον Ρόντζερ Ουΐλιαμς και αργότερα στους εκφραστές του πολιτικού και του πολιτισμικού Διαφωτισμού του νέου κόσμου. Το βλέπουμε στην αγγλική φιλοσοφία επίσης με τον Τζέρεμυ Μπένθαμ και με άλλες φυσιογνωμίες.

Ποίηση, μυστικισμός και θρησκευτικός αναστοχασμός
        Έναν διαφορετικό ορίζοντα από αυτόν της κυρίαρχης αυθεντίας βλέπουμε να ξεδιπλώνεται από ποιητές, μυστικιστές και αγίους:  Από αγίους όπως ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης, η Τερέζα της Άβιλα και ο Ιωάννης του Σταυρού.

       Από μυστικιστές όπως ο Μπαίμε, ο Σβέντεμποργκ και άλλους οι οποίοι συνεχίζουν μια παράδοση ενίοτε υπό τον ευρύτερο στοχασμό και τη βιωματική ενός Μάϊστερ Έκχαρτ ή υπό την ευρύτερη εναλλακτική νεωτεριστική δυναμική που ξεκινάει με τον Κρίστιαν Ρόζεν Κρόϊτς και με μια γενικότερη διαφοροποιημένη παράδοση από το κύριο κοσμοείδωλο του Μεσαίωνα που παίρνει εναλλακτικές μορφές οι οποίες αποτυπώνονται αργότερα στη νεωτερική φάση του Τεκτονισμού, της Θεοσοφίας και των άλλων τάσεων.

       Στο πεδίο της ποίησης το βλέπουμε ξανά στην ποίηση του Ρόμπερτ Μπράουνιγκ [5], του Ουίλλιαμ Μπλέηκ, του Λογκφέλοου και του Ουώλτ Ουίτμαν. Είναι ένα πεδίο βιωματικής που ξεδιπλώνεται και παίρνει πολλές μορφές και στο οποίο η τέχνη και η θρησκεία έρχονται σε πολύ στενές σχέσεις όπως στο έργο ενός Χαίντερλιν, ενός Γκαίτε κλπ.

        Παρόλα αυτά, μέσα στην εκκλησιαστική πολιτισμική δυναμική, υπάρχει μια κυρίαρχη προσέγγιση η οποία δεν οριοθετείται απλώς με το σύμβολο της πίστεως αλλά έχει και τις στοχαστικές εσχατιές της. Αυτές οι εσχατιές ενίοτε είναι παρεξηγήσιμες -ανάλογα με την εποχή- από τον Μάξιμο τον Ομολογητή και τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη ως τον Γρηγόριο Νύσσης και τον Γρηγόριο τον Παλαμά, μια παρεξηγησιμότητα που είναι ακόμη πιο έντονη στον πατερικό στοχασμό που προηγείται του συμβόλου της πίστης.

Κοινωνική διανόηση και θρησκευτικός αναστοχασμός
      Στην σημερινή εποχή έχουμε συναντήσει επίσης την διασύνδεση της θεολογίας και της θρησκείας με το πεδίο της κοινωνικής διανόησης, του κοινωνικού στοχασμού και ανθρωπισμού σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης. Ένα βασικό επίκεντρο συναντάμε στην Κεντρική και Λατινική Αμερική όπως στην περίπτωση των Σατινίστας όπου βλέπουμε τον κοινωνικά μεταρρυθμιστικό χαρακτήρα του Χριστιανισμού. Αυτός ο κοινωνικά μεταρρυθμιστικός χαρακτήρας επιχειρείται εν μέρει να αφομοιωθεί στην κυρίαρχη διαδικασία της πολιτικής παρόμοιο με αυτόν της Χριστιανοδημοκρατίας όπως στην περίπτωση της ιδρυτικής της φάσης στην Ιταλία, από τον Ντε Γκάσπερι. Ο Ντε Γκάσπερι οριοθετεί τη διάκριση λειτουργώντας προοδευτικά σαν συντηρητικός με έναν κοινωνικό χαρακτήρα πολιτικής και θρησκευτικής ταυτότητας.

Επιστήμη και θρησκευτικός αναστοχασμός
     Το ζήτημα του αναστοχασμού της θεολογίας έχει τεθεί επίσης μέσα από την αμφισβήτηση, την άρνηση και την κριτική που άσκησε ο χώρος της επιστήμης και η οποία κατέληξε σε μια μηδενιστική προσέγγιση. Εδώ αναδεικνύεται ένας νέος προβληματισμός που συνδέεται με την αφέλεια της βεβαιότητας γύρω από τη νέα κοσμοθεωρία όπως αυτή προτείνεται ως επιστημονική θεωρία  από τη σύγχρονη φυσική, το σύγχρονο κοσμοείδωλο.  

      Παραδείγματα αυτής της αδικαιολόγητης επιστημονικά βεβαιότητας, βλέπουμε στις βεβαιότητες του Ντ’ Αλαμπέρ σε σχέση με τη δυναμική της θεώρησης του αυγού. Την ίδια αφέλεια συναντάμε ακόμη και στην εποχή του Διαφωτισμού γιατί μέχρι την εποχή του Παστέρ, στην ουσία συναντάμε τη δοξασία της αυτογένεσης της ζωής από την ύλη.  Μέσω της «εγκυρότητας» του «τεκμηρίου» της γένεσης των σκουληκιών από ανόργανη ύλη προβαλλόταν η θεωρία του υλισμού, μια πλάνη που ανέτρεψε ο Παστέρ. Μέχρι τότε θεωρείται ότι η ίδια η ύλη λειτουργούσε κατά κάποιο τρόπο ελιξηριακά για τη συνείδηση και τη ζωή.

      Αυτά τα θέματα παραμένουν άλυτα μέχρι τώρα όπως παραμένει άλυτο και το κοσμολογικό ερώτημα –τόσο υπό την έννοια της αφετηριακότητας της Big Bang όσο και υπό την έννοια της αφέλειας των επιστημών στην αφετηρία τους, αλλά και με την αφέλεια με την οποία επιβλήθηκαν κατά καιρούς απόψεις όπως η εποχή Lysenko [6] στη Σοβιετική Ένωση σε διασύνδεση με μια κυρίαρχη πολιτική.

Αναφορές:

[1] Ζήσης Ιωάννης,  ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΕΣ, www.solon.org.gr

[2] Ρουσσώ Ζαν Ζακ, 2006, Αιμίλιος, εκδόσεις ΠΛΕΘΡΟΝ, τόμος β’

[3] Καντ Εμμάνουελ, 2007, Η θρησκεία εντός των ορίων του λόγου και μόνο, εκδόσεις Πόλις

[4] Emerson Ralph, ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ

[5] Παράκελσος" του Ρόμπερτ Μπράουνινγκ

[6] Οι Σοβιετικοί επιστήμονες, αρνήθηκαν να δεχθούν την κληρονομική βάση της αναπαραγωγής, χαρακτηριστικό, εκφραστικό, παράδειγμα είναι η περίπτωση Τροφίμ Ντενίσοβιτς Λυσένκο http://www.tovima.gr/default.asp?pid=46&ct=33&artid=158394&dt=03/09/2006

Γιάννης Ζήσης, συγγραφέας
Μέλος της γραμματείας της ΜΚΟ Σόλων
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από κακόβουλη χρήση. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε την Javascript για να τη δείτε.

Φωτό: Wikipedia

27 Δεκεμβρίου 2010