Το μεγαλύτερο πρόβλημα του ανθρώπου είναι συνυφασμένο με την κοινωνική του συγκρότηση. Παρά τις θεωρίες και τις βίαιες επαναστάσεις η ανταλλαγή της ελευθερίας για λογαριασμό της ασφάλειας με βάση την ισότητα παρέμεινε ένα ιδεατό. Αυτό έγινε γιατί ο χαρακτήρας του Κοινωνικού Συμβολαίου είναι βαθιά δεσμευμένος από τα χαρακτηριστικά της οργανικότητα του ανθρώπου και της ζωικής καταβολής της. Ο άνθρωπος παραμένει δέσμιος της κυριαρχίας των ζωικών στοιχείων του. Η πραγματικότητα όμως είναι ότι η ισότητα και η ασφάλεια μπορούν να εξυπηρετηθούν μόνο με όρους δικαιοσύνης, ευθύνης και συμμετοχής. Πώς ο άνθρωπος θα απαλλαγεί από τη Λερναία Ύδρα της διαμεσολάβησης; Αυτό αποτελεί το αίνιγμα της θεωρίας του ανθρώπου και του πολιτισμού. Σε αυτήν την αναζήτηση συμβάλουμε με τις προτάσεις που καταθέτουμε στο παρόν δοκίμιο, το οποίο δημοσιεύουμε σταδιακά.
Η κρίση του κόσμου μας είναι κρίση διαμεσολάβησης και αντιπροσώπευσης. Αυτή η κρίση είναι όχι μόνο συστημική αλλά και εσωτερική, μέσα μας. Είναι μια ανθρωπολογική κρίση και απαιτεί την αλλαγή του αφετηριακού υποκειμένου. Η επιτυχής κατάληξη αυτής της κρίσης προϋποθέτει το να γίνουμε οι ίδιοι διαιτητές των σχέσεων μας και του συστήματος. Πρέπει εμείς οι ίδιοι –και όχι οι άλλοι για λογαριασμό μας- να λειτουργήσουμε με όρους επανίδρυσης, ορμώμενοι από ένα σημείο υγιούς νέας αφετηρίας και δημιουργικότητας.
Η απελευθέρωσή μας από τη Λερναία Ύδρα του συστήματος της διαμεσολάβησης, της εξουσίας, της αυταπάτης και της χωριστικότητας εν μέσω κλιμακούμενων παγκόσμιων οικονομικών, γεωπολιτικών, ενεργειακών, περιβαλλοντικών κτλ. κρίσεων έχει γίνει πλέον θέμα επιβίωσης. Για να επιβιώσει ο πολιτισμός μας οφείλουμε να βαδίσουμε τον δρόμο της απελευθέρωσης από τις καταστρεπτικές πρακτικές και αντιλήψεις που μας φέρνουν όλο πιο κοντά στο αδιέξοδο. Καλούμαστε να κάνουμε το πέρασμα από το βασίλειο της αναγκαστικότητας και της ανάγκης, στο βασίλειο της ελευθερίας και του λόγου.
Υπάρχουν επτά όψεις διαμεσολάβησης που διαμορφώνουν μια σύνθετη παιγνιακότητα εξουσίας μέσα στην οποία σαν σε λαβύρινθο ο άνθρωπος πολίτης χάνεται.
Μέσα από αυτές τις επτά όψεις διαμεσολάβησης χάνεται η αμεσότητα, η απλότητα, η χαλαρότητα και η δηλωτικότητα της ανθρώπινης εσωτερικότητας ή ψυχικότητας.
Η γνώση τους είναι ένα πρόσθετο εργαλείο για εμάς τους πολίτες που καλούμαστε να διακρίνουμε ανάμεσα στον προσποιητό τον πραγματικό δικαιϊκό χαρακτήρα των θεσμών και των υποκειμένων.
Η γοητεία της εξουσίας αποτελεί από μόνη της ένα παγκόσμιο πρόβλημα καθώς υπονομεύει εκ των έσω το κοινωνικό συμβόλαιο. Η «πειστικότητα» του συστήματος βασίζεται στην ψυχολογική καθήλωση του ανθρώπου σε ένα πεδίο αυταπάτης γύρω από ένα αρχέτυπο ιδεατό και τη συμβολαιακή εξυπηρέτηση του. Στην πραγματικότητα κάθε ζωική οντότητα είναι καθηλωμένη από μια πειθώ. Στην περίπτωση του ανθρώπου η καθήλωσή του σε μια πειθώ είναι πολιτισμικά διαμεσολαβημένη και εξειδικευμένη.
Ο άνθρωπος θυσιάζει την ελευθερία του με κίνητρο την ασφάλεια, με αντίτιμο την ισότητα ως βάση συμμετοχής στη συλλογικότητα ή την ενότητα. Τελικά όμως στην πράξη η ενότητα, η ισότητα και η ασφάλεια παραμένουν σε καθαρά ιδεατό επίπεδο. Το ιδεατό αυτό προηγείται της διαμεσολάβησης που δημιουργείται για να το υλοποιήσει.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα του ανθρώπου είναι συνυφασμένο με την κοινωνική του συγκρότηση ενόψει της άτεγκτης και αδήριτης οικολογικής συνθήκης της ζωής του. Ο άνθρωπος για την κοινωνική συγκρότησή του δεν θυσίασε μόνο την ελευθερία του –όπου ο Ρουσσώ θεωρεί ως την βάση του Κοινωνικού Συμβολαίου [1]- αλλά υποχρεώθηκε να θυσιάσει και ένα μέρος της ζωικότητας του. Το θεμελιώδες όμως πρόβλημα της ιστορίας είναι ότι ο άνθρωπος δεν κέρδισε στην συγκρότηση αυτή την ισότητα αλλά μια πρόσθετη ανισότητα. Στην ουσία το αρχικό κοινωνικό συμβόλαιο, η ιδρυτική συναλλακτική του βάση παρέμεινε ως ιδεατό. Η ανταλλαγή της ελευθερίας για λογαριασμό της ασφάλειας με βάση την ισότητα παρέμεινε ως ιδεατό.
Με την παρούσα σειρά δημοσιεύσεων πιστεύουμε πως συμβάλουμε στη γέννηση μιας νέας κοινωνιολογικής θεωρίας που θα δίνει ικανοποιητική ερμηνεία στα σύγχρονα κοινωνικά φαινόμενα και θα προτείνει ένα βιώσιμο διέξοδο από τα σύγχρονα αλληλένδετα αδιέξοδα. Η νέα κοινωνική σκέψη καλείται να επαναθεμελιώσει τις σχέσεις ατόμου και ολότητας, ολότητας και δικαιϊκότητας και να μεταθέσει το επίκεντρο της επιστημονικής προσέγγισης αλλά και της λειτουργίας του κράτους από το κράτος δικαίου ή το κράτος έθνος στο κράτος κοινωνία.
Αναζητώντας κοινωνικές επιστήμες που να έχουν βιώσιμο λόγο στην πολύπλευρη παγκόσμια κρίση θα άξιζε να επαναπροσεγγίσουμε τις κοσμοθεωρητικές φάσεις της κοινωνικής επιστήμης. Πρώτη φάση: Η αισιόδοξη οπτική και η διάψευσή της Αυτή η φάση χαρακτηρίστηκε από δυο σημεία: α. την προσκόλληση σε ένα μηχανικό μοντέλο επιστημονικότητας που εκφράστηκε κυρίαρχα από θετικισμό β. την ανακάλυψη του ανθρώπινου παράγοντα στην καθολικότητα του.
Η έννοια της κοινωνίας είναι το κατάλληλο μέγεθος, οντότητα και ποιότητα τόσο για μια συνολική επαναπροσέγγιση των κοινωνικών επιστημών όσο και για την ανάκτηση των χαμένων πηγών της συμμετρίας, της αρμονίας και της εξέλιξης.
Η έννοια της κοινωνίας:
1. Έχει το κατάλληλο μέγεθος για την εγγύτητα και την επικουρικότητα σε σχέση με τον πολίτη στην δημοκρατία ή στο πεδίο των αποξενωμένων ελίτ του κοινοβουλευτισμού, των αγορών και της παγκοσμιοποίησης.
Στο τριπλό αίτημα του Διαφωτισμού για ελευθερία, ευημερία και λόγο οφείλουμε να αναδείξουμε -για λόγους συμμετρίας- το αίτημα για ομαδικότητα, ενορατικότητα και της ελαχιστοποίηση ή αποσύνδεση από όρους περιβαλλοντικούς και λειτουργικούς. 1. Η ομαδικότητα για λόγους εξισορρόπησης, μερισμού, αλληλεγγυότητας και δικαιϊκότητας σε σχέση με την ελευθερία και την ευημερία. 2. Η ενορατικότητα για να εξισορροπήσει τον λόγο ώστε να μην λειτουργεί ως αφανιστής του υποκειμένου του όντος, της εσωτερικότητας της προσωπικότητας και των ιδεών. Η ενορατικότητα είναι μια συμπληρωματική προσέγγιση και έκφραση του πνεύματος -σε σχέση με τον λόγο- όπως θα έλεγε και ο Ανρί Μπερξόν[1]. 3. Η ελαχιστοποίηση και η αποσύνδεση είναι απολύτως αναγκαίες για να γίνουμε βιώσιμοι ως προς το περιβάλλον και για να εξισορροπήσουμε ωσμωτικά την μεγάλη πίεση -του κοινωνικού, θεσμικού, επικοινωνιακού και οικονομικού περιβάλλοντος- επάνω στον εαυτό μέσω των ενδογενών παθογενειών του, αυταπατών του, γοητειών του και αλλοτριώσεών του.
Οι κοινωνικές επιστήμες, ακολουθώντας τις άλλες επιστήμες, αδιαφόρησαν για την κατανόηση του βάθους της ανθρώπινης ψυχής τόσο στο πεδίο της θεωρίας όσο και στο πεδίο της έρευνας. Τόσο η στατιστική όσο και η δημοσκόπηση δεν έχουν δυναμική εξατομίκευσης βάθους και έχασαν την αξιοπιστία τους. Θα μπορούσαμε να πούμε πως τελικά ο υποστηρικτής της καταγραφής της ελεύθερης βούλησης Γκάλοπ σε μήκος χρόνου κυριαρχήθηκε από τον «δημιουργό συναίνεσης» Μπερναίηζ.
Εισερχόμαστε σε μια πολύπλευρη παγκόσμια συστημική κρίση. Όσο θα διογκώνεται αυτή η κρίση τόσο θα αυξάνεται η ζήτηση για μια νέα κοινωνική θεωρία που να δίνει διέξοδο στα αδιέξοδα. Δυστυχώς τα μοντέλα των κοινωνικών επιστημών κινούνται πίσω από τις κοινωνικές εξελίξεις. Ποιοί παράγοντες συνέβαλαν σε αυτήν την υστέρηση;
Η κοινωνιολογία είναι μια επιστήμη που ανήκει στον κλάδο των επιστημών του ανθρώπου. Η αξία της θα μπορούσε να επεκταθεί και στον τομέα εν γένει των βιολογικών και οικονομικών επιστημών ως μελέτη του φαινομένου της κοινωνικής συγκρότησης των ειδών.
Η κοινωνιολογία σήμερα -ως επιστήμη που ερευνά τα ανθρώπινα κοινωνικά συστήματα- έχει την αναγκαία δυναμική για την έρευνα της κοινωνικής συγκρότησης των ζωικών ειδών. Σήμερα παραμένει πρωταρχικά ως μια επιστήμη του ανθρώπου για τον άνθρωπο με όλα τα -τα επιστημολογικά και τα ιδεολογικά- προβλήματα που αυτό συνεπάγεται.
Ο Σκοτσέζος οικονομολόγος και ηθικός φιλόσοφος, Άνταμ Σμιθ θεωρείται ιδρυτής της σύγχρονης επιστήμης της πολιτικής οικονομίας και θεμελιωτής του οικονομικού φιλελευθερισμού. Το διασημότερο έργο του, «Ο πλούτος των εθνών» υποστηρίζει την ελευθερία του εμπορίου και των αγορών και την αποδέσμευσή τους από τον κρατικό παρεμβατισμό και τα προστατευτικά μέτρα. Τριακόσια περίπου χρόνια μετά τη γέννησή του, στις 16 Ιουνίου 1723, ο Άνταμ Σμιθ θεωρείται από υποστηρικτές και επικριτές αξεπέραστος, παραμένοντας επίκαιρος μέχρι και σήμερα.
Το γίγνεσθαι του αστικού πολιτισμού προσδιορίστηκε εξ αρχής με αρνητικό τρόπο από τρία στοιχεία τα οποία έλκουν την καταγωγή τους από το παρελθόν. Tα τρία αυτά στοιχεία είναι: α. Η προσκόλλησητου αστικού πολιτισμού στην ιδιοκτησία, στην εξουσία και στην κοινωνική ελίτ. Αυτό έγινε κατά παρέκκλιση του θεμελιώδους οράματος και της ανθρωπολογικής προσέγγισης που αναπτύχθηκε στην αφετηριακότητα των αστικών επαναστάσεων, όπως είναι η Επανάσταση της Αμερικάνικης Ανεξαρτησίας και η Γαλλική Επανάσταση.