|
Ας δούμε όμως ποια ακριβώς διάσταση του θέματος της ηθικής μας οδηγεί στο να επιστρέψουμε την έννοια αυτή στο προσκήνιο με επιστημονική συστημική προσέγγιση και εγκυρότητα.
Η συστημική αναγκαιότητα (η ανάγκη δηλαδή διαμόρφωσης και τήρησης όρων τους συστήματος) προκύπτει μέσα από την περιορισμένη φέρουσα ικανότητα (που απαιτεί μια συνοχή μερών αλλά και ένα κύκλο συνοχής της ολότητας)καθώς επίσης από αυτή την κτητικότητα, αυτό τον σφετερισμό: την αντιμετώπιση του περιβάλλοντος ως ζωτικού χώρου από πλευράς του μέρους, από πλευράς του ατόμου.
Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές και πρόδηλο ως κρίσιμο ζήτημα στα ανθρωπογενή συστήματα όπως η οικονομία, η πολιτική, ή η κοινωνική και ψυχολογική ζωή και σχέση, όπου θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο λεγόμενος ηθικός ή και ανθρωπολογικός κίνδυνος καθηλώνει τα ανθρωπογενή συστήματα σε ένα τρίπτυχο αναγκαιότητας:
α)συστημικής στενότητας,
β)συστημικής πίεσης
γ)ρύθμιση μιας συστημικής ομοιοστασίας που επίσης αξιοποιεί την ανταγωνιστικότητα (την αλληλοαναίρεση) ως ζωτικό παράγοντα για ένα περιορισμό του ηθικού ή του ανθρωπολογικού κινδύνου.
Η ανίχνευση του ηθικού ή ανθρωπολογικού κινδύνου είναι αρκετά αρχαία υπόθεση. Τη συναντάμε στην πολιτειακή στενότητα, (αφού βέβαια προηγουμένως την έχουμε συναντήσει στο ζωολογικό, περιβαλλοντικό και οικολογικό στερέωμα). Τη συναντάμε λοιπόν στην αναγκαιότητα ενός προσώπου ηγέτη ή ηγεμόνα, τη συναντάμε στην αναγκαιότητα θέσπισης τήρησης κανόνων (πολλοί από τους οποίους, μας φαίνονται σήμερα υπερβολικοί) τη συναντάμε ως αναγκαιότητα που προκύπτει από το λογικό και ηθικό ανθρωπολογικό έλλειμμα. Δηλαδή απ’ την ελλειμματικότητα της μονάδας στη σχέση της με τους άλλους και το σύνολο.
Στην οικονομία συναντάται ως στενότητα στην κυκλοφορία χρήματος, καθώς το χρήμα θα γινόταν ένα πεδίο που θα υπόκειτο σε πληθωριστική αφενός απαξίωση και αφετέρου θα μετατρεπόταν σε ένα πεδίο, ακατάσχετης σύγκρουσης γύρω από τους θεσμούς της ιδιοκτησίας των παραγωγικών και των καταναλωτικών σχέσεων κοκ. Δηλαδή αν είχαμε απεριόριστη έκδοση χρήματος (συναλλακτικού μέσου) θα είχαμε μια πτώση της αξίας του συναλλακτικού μέσου και σε μεταβατική βάση θα είχαμε μια εξαχρείωση και εξαγρίωση, μια βαρβαροποίηση των θεσμών, όπως η ιδιοκτησία ή οι παραγωγικές ή καταναλωτικές σχέσεις κλπ.
Η έννοια της στενότητας λοιπόν καθίσταται επιβεβλημένη στο συμβολικό θεσμικό πλαίσιο για να οριοθετηθεί και να περιοριστεί ο ηθικός ή ανθρωπολογικός κίνδυνος για να συγκροτηθεί τελικά ένα σύστημα συνδετικό αλλά και ταυτόχρονα πρωτοβουλιακό των μερών. Βέβαια είναι προφανές ότι η ανάγκη της στενότητας αυτής ξεκινάει από την στενότητα της συνειδητότητας αλλά και την συμβολική καθήλωση της συνειδητότητας στον κόσμο της επιθυμίας και της καταναλωτικής φαντασμαγορίας, στο οντολογικό συνειδησιακό έλλειμμα του ανθρώπου.
Με βάση και μόνο αυτό θα μπορούσαμε να πούμε ότι ανάπτυξη και ολοκλήρωση του φιλοσοφικού βίου θα αποτελούσε έναν από τους πλέον απελευθερωτικούς παράγοντες αλλά και ταυτόχρονα θεμελιωδώς εξοικονομητικούς στον τρόπο και στη βιωσιμότητα αξιοποίησης των παραγωγικών πόρων και σχέσεων.
Υπό την έννοια αυτή είναι μια τεράστια επένδυση κλίματος και κλίμακος στο πλαίσιο της οικονομίας και αντίστοιχα της πολιτικής. Εξάλλου το θέμα προβληματίζει την πολιτική σκέψη και φιλοσοφία. Από την Πολιτεία του Πλάτωνα μέχρι τον Λεβιάθαν του Χομπς αναδεικνύεται αυτή η ελλειμματικότητα συνείδησης και φιλοσοφικού βίου σε μαζικό ανθρώπινο επίπεδο. Σ’ αυτά προστίθενται βέβαια και τα ζητήματα μαζικής ψυχολογίας που ξεκινάνε και αναδεικνύονται κυρίως από τον Γουσταύο Λε Μπον, το Φρόιντ και μετά.
Αυτές οι ελλειμματικές εσωτερικές συνθήκες (που κυριαρχούν δηλαδή στον εσωτερικό κόσμο του μαζικού ανθρώπου) αντανακλώνται τελικά και λειτουργούν σε ένα ευρύτερο περιβάλλον. Αυτή η ελλειμματικότητα ξεκινάει ακριβώς από την μη ορθή εσωτερική σχέση, από την αδυναμία ολοκληρωμένης εσωτερίκευσης της σχέσης μεταξύ ατομικότητας και ολότητας ή ακόμη περισσότερο ατομικότητας, ολότητας και υπερβατικότητας, ή αποσύνδεσης-αφαίρεσης απέναντι στο πεδίο των συμβολικών και των φυσικών ροών απέναντι στο πεδίο των γεγονότων και των εξωτερικών δυνάμεων.
Κατ’ ουσία ο άνθρωπος ξεκινάει τη ζωή του υπό το σύνδρομο μιας στενότητας ζωής. Θα ‘λεγε κανείς ότι και ο θάνατος αποτελεί ένα σύστημα περιορισμού του ηθικού ανθρωπολογικού οικολογικού κινδύνου για όλα τα όντα. Ότι η ίδια η σωματικότητα αποτελεί έναν περιορισμό, (μέσα από τις αναγκαστικότητές της) και ότι αποτελεί τον ηθικό κίνδυνο της συνείδησης, ένα περιορισμό δηλαδή έναντι του φαντασιώδους (του μη ρυθμισμένου φαντασιακού) παρά το γεγονός ότι το φαντασιακό εμφανίζεται καθαρά τόσο ως οντολογική παράμετρος όσο και ως ανθρωπολογική.
Πηγαίνοντας λοιπόν στο πεδίο του ηθικού κινδύνου βλέπουμε να αναδεικνύεται η αναγκαιότητα ενός πολιτικού συστήματος, που ξεκινάει πριν από Πολιτεία του Πλάτωνα και συνεχίζεται ως σήμερα, και η οποία έρχεται να απαντήσει στην γενική χαρακτηρολογική και ανθρωπολογική θεώρηση με έναν τρόπο στατιστικής αποδέσμευσης του συστήματος από την φύση των μονάδων του. Η εντροπική λειτουργία των μονάδων αναιρείται από αυτή την συστημοποίηση σε όλες τις συστημικές κλίμακες. Μεταξύ αυτών είναι ιδιαίτερα έκδηλη η πολιτική και η οικονομική συστημική κλίμακα.
Π.χ. στην πρόσφατη οικονομική κρίση το κρίσιμο θέμα δεν ήταν η παροχή του χρήματος, υπό την μορφή των εγγυήσεων, του ρευστού ή των επιδοτήσεων με μορφή επιδότησης ή θεσμικής ρύθμισης αλλά το τι θα κάνουν μ’ αυτό το χρήμα οι κάτοχοι, οι τράπεζες εν προκειμένω και οι επιχειρήσεις. Θα το χρησιμοποιήσουν κερδοσκοπικά διογκώνοντας έτσι το σύστημα της φούσκας με τις τεχνικές επιδίωξης άπληστου κέρδους; Με τις τεχνικές δηλαδή μιας απληστίας και μιας διανομής των κινδύνων αυτής της χρηματοπιστωτικής επιχειρηματικότητας;
Το αντίστοιχο βέβαια υπάρχει για τους ανθρώπους που θα μετέτρεπαν το περισσότερο χρήμα σε άχρηστο πλουτισμό, σε μορφές διασκέδασης μέχρι εμετικού σημείου. Ο ηθικός κίνδυνος ας το πούμε έτσι ενός Ρωμαϊκού πλούσιου γεύματος εκδηλωνόταν με την γευστική και γαστρονομική απληστία που ανακύκλωνε καθιστώντας αυτοσκοπό το γεύμα επιδιώκοντας μια γευστική ευφορία και μέσω του εμετού. [Ως γνωστόν οι Ρωμαίοι έφταναν σε σημείο να προκαλούν εξεπίτηδες εμετό, προκειμένου να μπορούν να συνεχίζουν να τρώνε ανενόχλητοι από το αίσθημα του χορτασμού].
Άσχετα από τον υπερβολικό ή όχι τέτοιο χαρακτήρα, ξέρουμε ότι σε πάρα πολλούς τομείς η ανθρώπινη φύση, όπως πχ και στον τομέα της σεξουαλικότητας θα λειτουργούσε υπό το καθεστώς ενός τέτοιου κινδύνου. Αυτό το βλέπουμε στις συμπλεγματικές σαδομαζοχιστικές μορφές σεξουαλικότητας ή στις ψυχολογικά καθηλωμένες μορφές σεξουαλικότητας όπως είναι οι αιμομικτικές που αποτελούν αναζητήσεις μιας «ελευθερίας» από τους σωματικούς ή τους κοινωνικούς περιορισμούς. Εδώ μάλιστα φαίνεται πως μερικές φορές οι απαγορεύσεις λειτουργούν και ως ανατροφοδοτήσεις στον ηθικό κίνδυνο.
Το κρίσιμο θέμα είναι να μπορέσουμε να βρούμε ακριβώς το σημείο ευθείας και εποικοδομητικής σχέσης μεταξύ ελευθερίας και αυτορύθμισης. Εδώ εμφανίζεται σαφώς (για παράδειγμα) ο ηθικός κίνδυνος που υπάρχει στην θεωρία της αυτορρύθμισης των αγορών. Η αγορά δηλαδή αποκαλύπτεται όλο και περισσότερο ότι δεν είναι ικανή να αυτορρυθμιστεί.
Σε τελική ανάλυση ο στόχος και η μέθοδος της αυτορρύθμισης είναι επικεντρωμένα στον ανθρώπινο παράγοντα και όχι σε μια μορφή συστήματος όπως είναι η αγορά ή η δημοκρατία. Οπότε το κρίσιμο ζήτημα είναι πόσο ομαλά λειτουργεί ο ανθρώπινος παράγοντας μέσα σε ένα σύστημα.
Ο Θόρσταιν Βέμπλεν για παράδειγμα δείχνει τον ηθικό κίνδυνο μέσα από τον πολύ ευρηματικό τίτλο της «ΑΡΓΟΣΧΟΛΗΣ ΤΑΞΗΣ». Της τάξης δηλαδή του πλούτου, που κάνει επιδείξεις ακόμη και καταστροφής του πλούτου σαν μια συμβολική κυριαρχία. Οι μονάδες εκείνες δηλαδή που διαφεύγουν της μαζικής ρύθμισης τελικά καταλήγουν να επιδεικνύουν, από το εξώτερο διάστημα από το επέκεινα, στους υπόλοιπους τις δυνατότητες του φαντασιώδους συμβολικά και σημειολογικά σε μια κραιπάλη εμετική.
Αυτό λοιπόν το πλαίσιο, αυτή η ανάκτηση του ηθικού κινδύνου που επιδιώκεται και επιτυγχάνεται μέσα από ένα ιερατικό σύστημα στενότητας (όπου η στενότητα εξελίσσεται πλέον σε εξουσία και ανατροφοδοτεί με ηθικούς κινδύνους τις μονάδες στην πολιτική, στην οικονομία, στην επικοινωνία και στον πολιτισμό) είναι το κύριο αντικείμενο τελικά. Γι’ αυτό πιστεύουμε ότι χρειάζεται μια ανθρωπολογική θεώρηση και όχι μόνο μια συστημική θεώρηση του λεγόμενου ηθικού κινδύνου, της εκτροπής δηλαδή της μονάδας, η οποία εκτροπή μπορεί να τροφοδοτηθεί τελικά από το συστημικό πρότυπο ελέγχου της.
Όποιες μονάδες επιτύχουν να διαφύγουν αυτού του συστημικού ελέγχου - της συστημικής εξισορρόπησης, γίνονται τελικά θηριώδεις και στρεβλώνουν όλο το πεδίο, όλη την παραδειγματικότητα του συστήματος.
Εκτός όμως από το σύστημα πρέπει να δούμε και τους αξιακούς και εννοιακούς ηθικούς κινδύνους. Ας πούμε, αξιακά ο ηθικός κίνδυνος της ειρήνης υπάρχει; Αυτά τα ζητήματα τέθηκαν για παράδειγμα στο τέλος του Μεσοπολέμου και μετά εξελίχθηκαν σε καταχρηστικές προσχηματικές προσεγγίσεις όσον αφορά την αντιμετώπιση του ναζιστικού, φασιστικού και σοβινιστικού άξονα (μιλώντας αντίστοιχα για τη Γερμανία, την Ιταλία και την Ιαπωνία και όχι μόνο).
Στην αντιμετώπιση της στρατηγικής ισχύος θα μπορούσε κανείς να λειτουργήσει με την τακτική του Γκάντι; Είναι προφανές ότι η τακτική του Γκάντι είχε πολύ μεγάλο ηθικό κίνδυνο: τον ίδιο τον αφανισμό τελικά της αξίας της ειρήνης. Εδώ βλέπουμε την συστημική ιδιοφυΐα, την ιδιοφυΐα της δημιουργού εξέλιξης, για να χρησιμοποιήσουμε τον όρο του Μπερκσόν, όπου καθιστά την αυτοσυντήρηση λειτουργικό άξονα και κανόνα στα μέρη και στις ομαδοποιήσεις τους. Η δημοκρατία πράγματι πρέπει να αυτοσυντηρείται.
Η ειρήνη πρέπει να αυτοσυντηρείται. Δεν μπορεί να αποσυνδεθεί δηλαδή ο σκοπός από τα μέσα. Αξιακά μεθοδολογικά υπάρχει η αναγκαιότητα του πραγματισμού αλλά αυτό είναι τελείως διαφορετικό από το ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, από την μακιαβελική αυτή προσέγγιση.
Παρότι πράγματι ισχύει το ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα αλλά αγιάζει ορισμένα μέσα μόνο, ορισμένο μέτρο, το αντίστοιχο το ανάλογο μέτρο και μέσο το οποίο βέβαια έχει μια ευρύτητα πραγματιστική. Είναι όπως αυτό που είχε ο πει ο Μίλοβαν Τζίλας τροποποιώντας την θεωρία του Γκάντι σαν «μη βία υπό όρους», μια θεωρία βέβαια που και ο Γκάντι την είχε υιοθετήσει τόσο μέσα από μια ινδουιστική παράδοση όσο και μέσα από την ιδεολογική και ηθική προσέγγιση του Τολστόι, για να αποδίδουμε και τα ζητήματα στις πηγές τους.
Το ίδιο ισχύει και για την ελευθερία. Είτε όταν αυτή επιβάλλεται είτε όταν αυτή λειτουργεί εχθρικά απέναντι στις άλλες ελευθερίες όπου στην ουσία επιβάλλεται η ελευθερία ως εξουσία του ενός στους άλλους ή στο περιβάλλον.
Το ίδιο ισχύει ακόμη και για τις υπερβολές της αυτοσυντήρησης μέσα σε έναν οργανισμό που κλονίζονται από την ανεξέλεγκτη κυτταρική αυτοσυντήρηση που εξελίσσεται ως νεοπλασματική.
Άρα λοιπόν μπορούμε να πούμε ότι το θέμα του ηθικού κινδύνου αντιμετωπίζεται από μια τριπλή διαλεκτική όπως αναδεικνύεται και από τον Ουλιάνοφ Λένιν στα ‘Φιλοσοφικά Τετράδια’ ως διαλεκτική καταστροφής συντήρησης και δημιουργίας. Ως διαλεκτική όπως την αναφέρει εκεί υπό την Ινδουιστική ορολογία Siva-Vishnu-Brahma.
Εδώ ακριβώς πρέπει να δούμε και την αναγκαιότητα ενός ανοικτού εξελικτικού συστήματος, ενός συστήματος μάθησης και μύησης - εξέλιξης, γιατί η στατικότητα αυτή καθεαυτή αποτελεί από μόνη της μεγέθυνση του ηθικού κινδύνου ενός συστήματος και των μονάδων του. Εξ ου και τα συστήματα κλείνουν με ένα κύκλο διαφθοράς και εδώ πρέπει να δούμε την διαδικασία ανατροφοδότησης με ηθική πληροφορία, με ηθικά σήματα των μονάδων, με ηθική διακριτικότητα.
Είναι φανερό πχ ότι ο άνθρωπος αντιμέτωπος με την περιβαλλοντική κρίση πρέπει να τοποθετηθεί έτσι απέναντι στο περιβάλλον και βέβαια πρέπει να τοποθετηθεί έτσι απέναντι και στον εαυτό του στην ψυχή του, για να ανασυγκροτηθεί θεμελιωδώς. Χρειάζεται ηθική καινοτομία.
Αντιμέτωποι λοιπόν με τον ηθικό κίνδυνο θα πρέπει να κατανοήσουμε τη διαλεκτική της ηθικής απέναντι στις έννοιες και στις αξίες. Η απόλυτη ας πούμε αβλάβεια έναντι των σωμάτων ή η υπερνίκηση του θανάτου από ορισμένα μέρη του συστήματος, θα προκαλούσε μια καταστροφή χωρίς προηγούμενο. Θα λειτουργούσε σαν γιγάντωση του ηθικού κινδύνου και αυτό ισχύει βέβαια και για τις επιστημονικές καινοτομίες.
Το θέμα μας είναι να ανακαλύψουμε τα υπόβαθρα της ενότητας βέβαια, για να ξεφύγουμε από τον ηθικό κίνδυνο, για να δούμε έτσι και την θεωρία εξόδου από αυτή τη Δαμόκλειο Σπάθη του ηθικού κινδύνου. Να ανακαλύψουμε μέσα μας αυτή την ενότητα της ολότητας και της ατομικότητας. Όπως στη Φυσική επιστήμη όπου η συγκρουσιακή έρευνα του μικρόκοσμου για να φανούν τα υπόβαθρα της σωματιδιακής συνοχής, η ενδοσωματιδιακή συγκρότηση αναδεικνύει ένα βαθύτερο υπόβαθρο ενότητας είτε πεδιακό είτε σωματιδιακό. Ένα υπόβαθρο ενότητας που είναι ταυτόχρονα και μια ενότητα του μικρού με το μεγάλο.
Το αντίστοιχο λειτουργεί και μέσα μας. Μέσα στα βιολογικά όντα, μέσα στα ψυχολογικά όντα όπως εμείς, πρέπει να ανακαλύψουμε και να αποκαλύψουμε αυτή τη θεμελιώδη ενότητα. Την απομονωμένη ενότητα. Όταν τοποθετούμαστε μέσα από αυτήν, τοποθετούμαστε με όρους εξελικτικότητας, χωρίς ηθική στατικότητα. Αυτό που ενοχλεί στην ηθική είναι ο πουριτανισμός ως ειδωλοποίηση της ηθικής. Γι’ αυτό τοποθετούμαστε εξελικτικά με την προοπτική και τη δυναμική που υπάρχει μέσα μας μεταξύ ατομικότητας και ολότητας, απελευθερώνοντας έτσι μέσα στην πολλαπλότητα μια αφθονία του είναι, αποσπασμένη από τη μερικότητα αλλά και διαχυτικά ζωτική σε κάθε τι.
Τότε και μόνο θα μπορέσουμε να αναδείξουμε μια πραγματική θέληση για το καλό. Μια πραγματική θέληση που θα εκφράζει την ελευθερία απελευθερωμένη από τον ηθικό κίνδυνο, απελευθερωμένη δηλαδή από τις συστημικές αναγκαστικότητες. Τότε θα έχουμε ενσωματώσει μέσα μας και την πληροφορία του περιορισμού ως αυτοδέσμευση και πλέον θα υπάρχει μια πλήρης διαθεσιμότητα πολιτική και οικονομική στη λειτουργία ενός μερισμού, μιας εποικοδομητικότητας πρωτοβουλιακής και συνεργατικής.
Από δω λοιπόν καταλήγουμε στην αναγκαιότητα για μια βαθιά παιδεία σαν θεραπευτική του συστήματος και των μερών του. Δεν είναι επαρκής βέβαια από μόνη της αυτή η βαθιά παιδεία, γιατί υπάρχει ένα υπόβαθρο, ένα υπόλειμμα, μια διάχυση ηθικού κινδύνου ή ηθικής στρέβλωσης παντού στα μέρη και στο σύστημα, την ίδια ώρα που το σύστημα επινοείται και καταλήγει να είναι ένα σύστημα κυριαρχίας των ηθικών ρίσκων για μια πχ νομενκλατούρα ισχύος, για μια ελίτ.
Και αυτή είναι και η δυσκολία τελικά για την αποκατάσταση των ηθικών ελίτ όπως ανέφερε ο Άλφρεντ Βέμπερ γιατί και εδώ εμφιλοχωρεί ηθικός κίνδυνος στην αξιακή διεκδίκηση και ταυτοποίηση. Εμφιλοχωρεί αυταπάτη-ναρκισσισμός που τον έχουμε δει να λειτουργεί σε σχέση με αξίες και έννοιες όπως αναφέραμε πριν, με λειτουργική στρέβλωση των αρχών. Αν ήμασταν όλοι πλούσιοι τι θα κάναμε; «Τι θα κάναμε χωρίς τους βαρβάρους»; Ή για να θυμηθούμε με τον Όσκαρ Ουάϊλντ για τις «Τέσσερις Θεραπείες» που έκανε ο Χριστός όπου οι θεραπευθέντες παλινδρόμησαν στην επανάληψη των αμαρτημάτων τους.
Το θέμα δεν έχει θιγεί μόνο από αυτές τις αναφορές όπως αυτές του Όσκαρ Ουάϊλντ. Είναι ένας αρχαίος προβληματισμός. Αφορά αυτή την αδυναμία του ανθρώπου όταν είναι εν ελευθερία και εν ανέσει να επιλέξει. Γι’ αυτό και η εξωτερική ισορροπία λειτουργεί σαν ένας περιορισμός στην ευχέρεια στην εσωτερική άνεση που αποτελεί μια συνθήκη για μια ελευθερία επιλογής.
Το σύστημα δηλαδή λειτουργεί σαν μια δικλίδα πνευματικής ασφάλειας (μαζί βέβαια και με την πληροφόρηση που δίνει στις μονάδες) ώστε να λειτουργούν υπό το καθεστώς μιας αυτοπροσδιοριζόμενης πνευματικά ασφάλειας των μερών παράλληλα με την ελευθερία. Υπό αυτή την έννοια πράγματι η ζωή αναπτύσσεται όπως έλεγε ο Βιβεκανάντα ως «τάση για ανάπτυξη του όντος σε συνθήκες που τείνουν να το συντρίψουν». Έτσι απελευθερώνεται το όν από την στατικότητα του, την αδράνεια του που είναι μια τεράστια ηθική διακινδύνευση.
Είναι φανερό πχ ότι θέλουμε κίνητρα για την εργασία και τα κίνητρα αυτά λειτουργούν ιδιοτελώς υπό συνθήκες όμως συμπίεσης, καταπίεσης, καταπόνησης. Πόσοι διατηρούμε τα κίνητρα της εργασίας υπό συνθήκες πλούτου πέραν της ψυχαναγκαστικής νεύρωσης και δεν μεταπίπτουμε στην συμπεριφορά της αργόσχολης τάξης όπως αναφέραμε προηγουμένως;
Γι’ αυτό θα έλεγε κανείς ότι υπάρχει αρκετή συμβολική στην κατάρα της εξόδου από τον παράδεισο υπό το καθεστώς της εργασίας ενώ προηγουμένως το καθήκον ήταν το «εργάζεσθαι και φυλάττειν τα όντα»
Όταν υπήρξε η αποξένωση από τα όντα υπήρξε το επαχθές της εργασίας. Υπάρχει έλλειμμα υγιούς κινήτρου. Δε μπορούμε να λειτουργήσουμε κάτω από υγιές κίνητρο. Ακριβώς αυτό λειτούργησε και στην πτώση του κεϋνσιανισμού, τη μείωση της απόδοσής του εν μέρει. Έτσι οδηγηθήκαμε σε μια ιδεολογική και πραγματιστική ηγεμονία του νεοσυντηρητισμού και του νεοφιλελευθερισμού, μέχρι που και αυτός εφθάρη και ανέδειξε το θηριώδες πρόσωπό του σαν μια συστημική και ιδεολογική μονοκαλλιέργεια.
Εδώ λοιπόν βλέπουμε την αναγκαιότητα μιας συστημικής και ενδοπροσωπικής σύνθεσης για την αναχαίτιση αυτής της χωριστικότητας που αποτελεί το θεμελιώδη κίνδυνο αυτής της χωριστικότητας και του ολοκληρωτισμού της στενότητας που εκφράζει τη στρέβλωση της ολότητας, τη συστημική στρέβλωση.
Το ίδιο ισχύει και για τις θρησκείες με τη φθίνουσα απόδοσή τους με τον ηθικό τους κίνδυνο, αυτόν των ιερατείων. Το ίδιο ισχύει για τον ηθικό κίνδυνο της επιστήμης και της τεχνολογίας. Το ίδιο ισχύει για τον κίνδυνο των εθνών που ξεκινάνε από διεκδικητικές απελευθερωτικές προσεγγίσεις ως εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα και στη συνέχεια καταλήγουν δυναστεύσεις και μορφές ολοκληρωτισμού ή μορφές αυτοπαγίδευσης σε μια κυριαρχική κουλτούρα, σε μια κουλτούρα κυριαρχίας.
Αυτός λοιπόν ο φαύλος κύκλος του ηθικού κινδύνου πρέπει να διακοπεί. Είναι ο φαύλος κύκλος του ανθρωπολογικού κινδύνου και τώρα είναι η ώρα που πρέπει ενσυνείδητα να επιχειρήσουμε γιατί έχουμε τα εργαλεία της γνώσης, έχουμε την ηθική γνώση, μπορούμε να μεταβολίσουμε σε βάθος την γνώση του καλού και του κακού και να ξαναδούμε την ομορφιά του Δένδρου της Ζωής.
Έχουμε ολοκληρώσει σχετικά την γνώση καλού κακού είναι τώρα λοιπόν να επιχειρήσουμε για να αποκτήσουμε τη γνώση της ζωής, για να επιστρέψουμε στην εδεμικότητα, την έσωθεν και έξωθεν, για να γίνουμε εκφραστές και δημιουργοί της.
Είμαστε ικανοί για να περάσουμε από μια κουλτούρα οδύνης σε μια κουλτούρα χαράς, ν’ αλλάξουμε τα κίνητρα μας, να ανταλλάξουμε την φτώχεια των κινήτρων με τον πλούτο των κινήτρων με την εκουσιότητα μας, με τον εθελοντισμό μας, με το υπηρετείν μας. Μπορούμε να μεταβούμε από τους υπηρετούμενους ή τους επιδιώκοντες να υπηρετηθούν, στους υπηρετούντες.
Αυτό χρειάζεται στοχασμό χρειάζεται καλή θέληση χρειάζεται σωστές σχέσεις χρειάζεται ομαδική συνεργασία, χρειάζεται καλή δράση.
Ένα από τα μείζονα πράγματα που πρέπει να εντυπωθούν πλέον από αυτή την περίοδο των κρίσεων, από αυτή την ενδιαφέρουσα οκταετία που έζησε η ανθρωπότητα ανοίγοντας την αυλαία της τρίτης χιλιετίας και του 21ου αιώνα (για τους Χριστιανούς) είναι η καλύτερη αυτή κατανόηση του ηθικού ή του ανθρωπολογικού κινδύνου στα συστήματα, στις επιμέρους μορφές και λειτουργίες και μονάδες ώστε να μεταρρυθμίσουμε θεμελιωδώς την κατάσταση. Όταν ζητάμε ένα νέο Μπρέντον Γουντς ή ένα νέο New Deal πρέπει πλέον να συμπεριλάβουμε πολύ βαθύτερα κάποιες θεμελιώδεις έννοιες, και ένα δώρο αυτής της κρίσης (όπως και των προηγούμενων κρίσεων) που πλέον ολοκληρώνεται είναι η κατανόηση του ηθικού κινδύνου.
Μπορούμε βέβαια να πάμε και σε διασπορά του ηθικού κινδύνου, όπως επεδίωξαν κάποιοι να μετατρέψουν τους οικονομικούς κινδύνους σε επενδυτικά παράγωγα, με αποτέλεσμα να φθείρουν όλες τις οικονομίες. Κατά κάποιο τρόπο το σύστημα δε μπορεί να απορροφήσει επενδυτικά τους ηθικούς κινδύνους. Δεν είναι πάντα επαρκές το «Αόρατο Χέρι» που μια ειδική του όψη εκφράστηκε από τον Άνταμ Σμιθ μέχρι τις θεωρίες του Μάρκοβιτς. Δεν είναι τόσο αβλαβής αυτή η συστημοποίηση της διάχυσης του επιμερισμού αλλά και της αναίρεσης του ηθικού κινδύνου των μερών. Υπάρχουν κίνδυνοι σε αυτή κάθ’ αυτή τη συστημική προσέγγιση.
Το σημείο όπου αυτοί οι κίνδυνοι σταματάνε, βρίσκεται στη βιωματική και οντολογική μας ολοκλήρωση που πρέπει να είναι μια αντί-Νιτσεϊκή ολοκλήρωση και αυτός πραγματικά θα ήταν πράγματι ο υπεράνθρωπος και όχι ο άνθρωπος της ακόρεστης επιθυμίας του απόλυτου ηθικού κινδύνου, του φασιστικού «ζειν επικινδύνως».
Και εδώ πρέπει να δούμε αυτές τις συστημικές οικονομίες και το πώς μπορεί να σφάλλει αυτή η επίκληση της αδρεναλίνης ή το διαρκές καθεστώς αδρεναλίνης. Η απαγόρευση, ο καταναγκασμός, η φαντασιακή γοητεία, όλα αυτά πρέπει να μπουν υπό έναν ολοκληρωμένο έλεγχο, όχι συστημικό αλλά συνειδησιακό. Πρέπει να αποδομηθούν συνειδησιακά. Είναι αναγκαίο το τέλος της γοητείας αυτής που μας τυφλώνει και που τροφοδοτεί και ανακυκλώνει την τραγικότητα μας.
Μια δεύτερη λοιπόν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα έννοια από το πεδίο της οικονομίας, αλλά δεν είναι βέβαια μόνο της οικονομίας, δίπλα από την θεωρία των εξωτερικοτήτων και των εξωτερικών επιδράσεων μια μεγάλη συνεισφορά είναι η θεώρηση του ηθικού κινδύνου. Είναι μια θεώρηση που την προσέγγισε ιδιαίτερα η αγορά αλλά ακόμη βέβαια και ο κρατικός σχεδιασμός, η σοσιαλιστική δηλαδή θεωρία του κρατικού σχεδιασμού υπό διαφορετικές όψεις.
Και οι δύο ιδεολογίες και πολιτικές και θεωρίες προσέγγισαν από διαφορετικές όψεις το ίδιο πράγμα. Εδώ αναδεικνύεται το επόμενο σημείο συνθέσεως. Αν ένα λειτουργικό σημείο συνθέσεως ήταν το θέμα της διαχείρισης των εξωτερικοτήτων των εξωτερικών επιδράσεων εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα αξιακό και θεωρητικό σημείο σύνθεσης στην περίπτωση της ανάλυσης και της αντιμετώπισης του ηθικού κινδύνου.
Σχεδιακή Διαθεσιμότητα
Μια ιδιαίτερα σημαντική καινοτομία στην πορεία προς το μέλλον συνίσταται στην σχεδιακή διαθεσιμότητα θεσμών και πόρων. Στο πλαίσιο δηλαδή ενός σχεδίου. Το σχέδιο πρέπει να οριστεί ότι είναι ελεύθερο από το βάρος του ηθικού κινδύνου, είναι ελεύθερο από τους κανόνες συνεπώς ανάσχεσης του ηθικού κινδύνου και είναι και ελεύθερο από προσωπικούς ρόλους ή προσωποποιήσεις όχι με την έννοια μιας αναστολής αλλά με την έννοια μιας ανοικτής πρόσβασης κοινής για όλους στον βαθμό που είναι ακόμη στάση ιδεών.
Δηλαδή το Σχέδιο δεν έχει ούτε τους ηθικούς κινδύνους της ατομικότητας ούτε τους ηθικούς κινδύνους της συλλογικότητας. Σ’ αυτούς βέβαια που θα ισχυριστούν ότι θα λειτουργήσει σαν πεδίο προσχηματικό για τις ηγεσίες για παραγωγές ισχύος θα πούμε ότι ούτως ή άλλως αυτοί εκμαιεύουν αυτή την διαθεσιμότητα σε κατευθύνσεις αντί-σχεδιακές. Σε κατευθύνσεις δηλαδή που εκφράζουν και μορφοποιούν όχι απλώς ηθικούς κινδύνους αλλά βλάβες, που εντείνουν την βαρβαρότητα στον ένα ή στον άλλο φονταμενταλισμό.
Συνεπώς λοιπόν γιατί να μην απελευθερώσουμε πόρους και θεσμούς για την απελευθερωτικότητα του σχεδίου;
Μεγαλύτερη διαθεσιμότητα για την λογική και την ωφέλεια.
Όταν είναι εμφανής η δυνατότητα της ωφέλειας θα πρέπει αυτή η ωφέλεια να μπορεί να βγει εκτός κανόνων. Οι κανόνες θεσπίζονται για την αντιμετώπιση των λεγόμενων ηθικών κινδύνων. Αυτή την αντιμετώπιση των ηθικών κινδύνων όταν δεν την έχουμε απέναντι μας, θα λέγαμε ότι εξελίσσονται σε ηθικό κίνδυνο οι ίδιοι οι κανόνες που επιβεβαιώνουν τον εαυτό τους και αναπτύσσονται ως γραφειοκρατία, ως στέρηση, ως πρόσθετη στενότητα.
Οι κανόνες είναι μια στενότητα για να αποφύγουμε την έκθεση σε ηθικούς κινδύνους. Όταν υπάρχει το δεδομένο της απουσίας του ηθικού κινδύνου, τότε θα πρέπει να μπορούμε να υιοθετήσουμε άμεσα μέτρα λογικής ηθικής και ωφέλειας υπερκείμενα των κανόνων.
Διαβάστε επίσης:
-Ηθικό κενό, ηθικοί κίνδυνοι και οικονομική κρίση
-Η στενότητα του χρήματος και οι ηθικοί κίνδυνοι
|
