Η εξιδανίκευση στην θεωρία των «ελεύθερων αγορών»
Το πρώτο χρονολογικά θεμελιώδες λάθος -από μια άποψη- ανήκει στον Άνταμ Σμιθ. Η θεωρία του «αόρατου χεριού»  συνέβαλε στον εξωραϊσμό ενός αυτοματοποιημένου συστήματος οικονομίας. Υιοθέτησε ουτοπικές προϋποθέσεις για την ομαλή λειτουργία του συστήματος της αγοράς. Θεώρησε έτσι πως ότι ο ανταγωνισμός της ιδιωτικής πρωτοβουλίας -μέσα από το κίνητρο της ιδιοτέλειας και όλες τις στρατηγικές τεχνικές της- είναι ικανός να εξασφαλίσει το καλό ως ένα «αόρατο χέρι».[1] Σε αυτό το σημείο υπάρχει μια εξιδανίκευση, μια αυταπάτη, μια τάση της θεωρίας για ολοκλήρωση, ένας ολοκληρωτισμός. Αυτός ο ολοκληρωτισμός έχει ένα τεράστιο πολιτικό, ιστορικό και πολιτισμικό κόστος και συνοδοιπορεί με αυτούς που συνεργούν για την διατήρηση ενός συστήματος που μόνο κατ’ ευφημισμόν είναι της «ελεύθερης αγοράς».

Πραγματική ελεύθερη αγορά, δεν υπήρξε ποτέ και δεν έχουν υπάρξει μέχρι στιγμής οι δυνατότητες και οι προϋποθέσεις που θα έθετε αυτό το σύστημα σε ύπαρξη. Αυτό που υπήρχε ήταν μια φεουδαρχική αφετηρία και μια εμπορική και βιομηχανική νομενκλατούρα πλούτου, μια αργόσχολη τάξη [2] κατ’ ουσίαν, η οποία είχε θεσμική, ιδιοκτησιακή και επιχειρηματική προνομιακότητα. Η νομενκλατούρα του πλούτου αξιοποίησε καθοριστικά την προνομιακότητα που της επέτρεπε η ισχύς της, φυλακίζοντας την κυκλοφορία των αγαθών [3] στα όρια των συμφερόντων της, εξαγοράζοντας πολιτικούς, κράτη και κοινωνικές ομάδες ακόμη και από τον αντίθετο χώρο.

Μιλάμε λοιπόν για μια ελλειμματική θεωρία -στην αφετηρία της- με έναν εσωτερικό ολοκληρωτισμό που αναγνώρισε την μία μόνο πλευρά της πραγματικότητας, παρά τις όποιες κριτικές παρατηρήσεις μπορεί να έκανε ο δημιουργός της ερχόμενος τίμια σε επαφή με αυτήν την πλευρά της πραγματικότητας.

Ο ανθρωπολογικός παράγοντας
Όπως κάθε ρεύμα σκέψης έτσι και αυτό του δόγματος των ελεύθερων αγορών συνάντησε τα εμπόδια και τους περιορισμούς του στο πεδίο της πράξης και της εφαρμογής. Η πολιτική αναδιανομής του πλούτου, μέσα από θεσμούς –όπως το φορολογικό σύστημα, τις φορολογικές δαπάνες, τις διαδικασίες μεταρρύθμισης και αναδιάρθρωσης- παγιδευόταν συνεχώς από την οξύτητα μιας αντιδικίας και από το ανθρωπολογικό έλλειμμα των αναδυόμενων πλούσιων, των αναδυόμενων κοινωνικών στρωμάτων και τάξεων που δυστυχώς έθεταν ως  πρωτεύουσα αρχή όλων την αγάπη του χρήματος και της εξουσίας που η απόκτησή του συνεπάγεται.

Είναι ο ίδιος ανθρωπολογικός παράγοντας με εκείνον που ώθησε την καταπιεσμένη Ιταλία αμέσως μετά την απελευθέρωσή της, να ξεχάσει την εμπειρία του ανελεύθερου, και να βιαστεί να ανακηρύξει το δικό της mare nostrum.

Από αυτόν τον ανθρωπολογικό παράγοντα δημιουργούνται τα προβλήματα. Η αγνόηση του ανθρωπολογικού υποβάθρου, από κάθε θεωρία, αποδεικνύεται ως ένα θεμελιώδες έλλειμμά της, γιατί αποκλείει από τον ορίζοντά της και ένα πραγματικά προοδευτικό και βιώσιμο σχέδιο. Όπου συναντάται η άγνοια του ανθρωπολογικού παράγοντα αναπτύσσονται εξιδανικεύσεις και ο φρούδος κριτικός ή ριζοσπαστισμός ναρκισσισμός.

Η εξιδανίκευση στην Μαρξιστική θεωρία
Η αγνόηση του ανθρωπολογικού παράγοντα ήταν η αιτία που το πρώτο κύμα της οικονομικής αλλαγής της μπολσεβικής επανάστασης που αναγκαστικά ακολουθήθηκε από τη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ), με την συνηγορία του μεγάλου εμπνευστή της επανάστασης, του Λένιν, απέτυχε.

Έτσι φτάνουμε στην Μαρξιστική σοσιαλιστική θεωρία η οποία αναγκάστηκε να κάνει και αυτή μια εξιδανίκευση στην προσπάθειά της να αποκτήσει πειστικότητα. Παραγνώρισε τον ρόλο του ανθρώπινου ψυχισμού και την σχέση του με την ανταγωνιστικότητα και την βαθειά εδραιωμένη τάση του ανθρώπου για ιδιωτικότητα και πλούτο. Δεν εξέτασε το ανθρωπολογικό, το ψυχολογικό και το πολιτισμικό βάθος των συστημάτων που προσπάθησε να ανατρέψει. Επικέντρωσε την δυναμική της στην πλήρη ανατροπή του θεσμού της ιδιοκτησίας ως το πρωταρχικό μέσο διάσπασης της συνοχής των δύο κυρίαρχων τάξεων που κατά την γνώμη της ανακυκλώνουν το οικονομικό σύστημα:

Α. Oι μικρομεσαίοι, οι μικροαστοί οι αλλοτριωμένοι με τους οποίους αργότερα στην Ρώσικη Επανάσταση ένιωσε τότε ότι έπρεπε να συνυπάρξουν επί μακρόν υπό ορισμένους ελεγχόμενους όρους και οι αγρότες

Β. Oι πολύ ισχυροί πλούσιοι οι οποίοι έθεταν το κύριο θέμα. Αυτοί αποτελούσαν το κύριο πατερναλιστικό στρατηγικό διαμορφωτή του παιχνιδιού διαμορφώνοντας τους κανόνες. Την κατάσταση αυτή στήριζαν όλοι όσοι συναινούσαν ως «βολεμένοι» στο σύστημα, στην δική τους κλίμακα ή που προσδοκούσαν να έχουν ανοικτό τον ορίζοντα της οικονομικής και κοινωνικής ιεραρχίας και να μπουν στην δική τους ελίτ και που συναλλασσόντουσαν μέσα από την ονειρικότητα της επιθυμίας τους αλλά και μέσα από τις βιοτικές επιχειρηματικές τους δυνατότητες και διασφαλισμένες περιουσίες τους.

Και το δεύτερο αυτό δόγμα παγιδεύτηκε στην δική του θεωρητική εξιδανίκευση, και μετεξελίχθηκε σε ολοκληρωτισμό και δεν μπόρεσε να σταθεί ανεπηρέαστο από τον ανθρωπολογικό ναρκισσισμό. Μπορεί μεν να έγινε πολιτικός μοχλός αλλαγών και 0συμπλήρωσης των εξελίξεων των συστημάτων, όμως αυτό μπορεί να το πει κανείς -υπό ορισμένους όρους- και για τον «πλούτο των Εθνών» του Άνταμ Σμιθ.

Δεν μπορούμε παρά να αναγνωρίσουμε την σημασία της κριτικής προσέγγισης του έργου «Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός» του Polanyi.[4]  Αντίστοιχα πρέπει να δούμε τους προβληματισμούς πίσω από τον διάλογο που περιστρέφεται γύρω από τις επιτυχίες και τις αποτυχίες του Μαρξισμού και την συμβολή του στον ανθρώπινο πολιτισμό. Αυτήν την πορεία μπορούμε να την δούμε στωικά αποτυπωμένη τόσο σε οικονομικές κοινωνικές πολιτικές και πολιτισμικές αποτυχίες όσο και σε κάποιες σοβαρές επιτυχίες. Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε στον Μαρξισμό έναν ρόλο συμπληρωματικής εξισορρόπησης που όμως γινόταν υπό όρους αντιδικίας, ισχύος και συμφέροντος. Τονίστηκε η διαφθορά της εξουσίας υπό τους όρους μιας νομενκλατούρας που διακατείχε την εξουσία και η οποία είχε μεταφέρει το πεδίο εξουσίας της από τον οικονομικό κύκλο υπεραξίας στην πολιτική και την επικοινωνιακή υπεραξία. Είχε ακόμη λειτουργήσει και ως κάτοχος της συλλογικής περιουσίας υπό την έννοια της πολιτικής προσβασιμότητάς της -ως διαμεσολαβητής, ως αντιπρόσωπος της συλλογικότητας- και αυτό υπήρξε μια μορφή θεμελιώδους  ολοκληρωτισμού. [5]

Συμπέρασμα
Η Μαρξιστική θεωρία παραγνώρισε το γεγονός ότι ο άνθρωπος –στο σημερινό σημείο εξέλιξής του- για να εργαστεί αποδοτικά χρειάζεται το κέντρισμα της αρχής της ανταγωνιστικότητας.  Η θεωρία των «ελεύθερων αγορών» παραγνώρισε τις νεοπλασματικές τάσεις της απληστίας περιφρονώντας έτσι το γεγονός ότι η αρχή της ανταγωνιστικότητας για να αποδώσει χρειάζεται την θεσμική κρατική ρύθμισή της η οποία θα προστατεύει τα κοινά αγαθά και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό.

Ο υπαρκτός σοσιαλισμός περιφρονώντας την αξία της αρχής της ανταγωνιστικότητας [6] δεν μπόρεσε να δώσει επαρκή κίνητρα για αποδοτική εργασία στον ανθρώπινο ψυχισμό και δεν άντεξε τον οικονομικό – εξοπλιστικό ανταγωνισμό που του επέβαλε η Δύση.

Οι «υπαρκτές» ελεύθερες αγορές δεν μπόρεσαν να «αυτορυθμιστούν» και η ανεξέλεγκτη τάση για απληστία εκτροχίασε την παγκόσμια οικονομία με τα γνωστά αποτελέσματα που βιώνουμε μετά την κρίση των χρηματιστηρίων του 2008.
Και στις δύο περιπτώσεις η επιχειρούμενη εξιδανίκευση δεν κατάφερε να κρύψει το έλλειμμα ολοκλήρωσης που δημιουργούσε η παραγνώριση της σημασίας του ανθρώπινου παράγοντα για την βιωσιμότητά τους. 

Αναφορές
1. Ζήσης Ιωάννης, OIΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ
2. Βέμπλεν Θορστάιν, "Η θεωρία της αργόσχολης τάξης", εκδ. Κάλβος, 1982
3. Ζήσης Ιωάννης, ΑΝΑΔΙΑΝΟΜΗ ΠΟΡΩΝ: ΟΥΤΟΠΙΑ 'Η ΩΡΙΜΗ ΑΠΑΙΤΗΣΗ
4. Πανταζής Απόστολος, O "IΣΤΟΡΙΚΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΣΜΟΣ" ΤΟΥ ΚΑRL POLANYI
5. Μουτσοπούλου Ιωάννα, ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ (Β' Μέρος) : ΚΡΑΤΟΣ ΛΙΓΩΝ Η' ΚΡΑΤΟΣ ΟΛΩΝ;
6. Ζήσης Ιωάννης, ANTAΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΡΥΘΜΙΣΗ: Η ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΗ ΜΙΑΣ ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ

Ιωάννης Ζήσης, συγγραφέας
Μέλος της γραμματείας της ΜΚΟ Σόλων
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από κακόβουλη χρήση. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε την Javascript για να τη δείτε.

Φωτό:Wikimedia

10 Ιανουαρίου 2011