|
Επιπλέον λειτουργούσαν καταλυτικά μέσα από τη δράση των ιδεών και της διαχείρισης, με ένα τρόπο καθοριστικό για τις οικονομικές εξελίξεις.
Η δυναμική που αναπτύσσει ο πλουραλισμός του «τρίτου πυλώνα» , δηλαδή της κοινωνίας των πολιτών και η παραχώρηση εξουσίας σε αυτήν, παίζει ένα καθοριστικό ρόλο. Πέρα από τη σύγκρουση των κοινωνιών, των κρατών και τον καπιταλιστικό ανταγωνισμό, διακρίνεται πλέον και ένας ανταγωνισμός που δομείται μέσα στις τάξεις και τους φορείς της κοινωνίας των πολιτών.
Έχουμε συνηθίσει να αποδίδουμε μόνο τις θετικές όψεις της εισερχόμενης πολιτικής ορολογίας. Ο όρος «κοινωνία των πολιτών» μπορεί να είναι σχετικά νέος, όμως η έννοιά του ήταν διάχυτη σε μορφές κοινωνικής οργάνωσης και δράσης ακόμα και του αρχαίου παρελθόντος. Θα λέγαμε ότι υπάρχουν νέα στοιχεία τα οποία όμως κάνουν τον όρο αυτό πιο πολύπλοκο, και πιο δύσκολο στην ενσωμάτωσή του μέσα στην πολιτική ανάλυση.
Ο όρος «κοινωνία των πολιτών» σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ερμηνεύεται αποκλειστικά και μόνο με όρους θετικής δημοκρατικής εποικοδομητικής έκφρασης. Η κοινωνία των πολιτών - όπως κάθε τι σε μια ανθρώπινη κοινωνία - μπορεί να εξελιχθεί σε ένα παράγοντα που κάποια στιγμή μπορεί να ναρκοθετήσει τη δημοκρατική εξέλιξη. Αυτή η εκτροπή θα μπορούσε να συμβεί είτε εάν αφεθεί μακριά από την ανθρωπολογική αυτοκριτική ματιά είτε εάν αποτύχει να διαμορφώσει έναν σωστό τρόπο επικοινωνίας και ωσμωτικής επαφής μέσα στην πολιτική κοινωνία και με τους πολιτικούς. Όπως παρατηρεί ο Κάρλ Γιούνγκ για τους κινδύνους των περιόδων κοινωνικών και άλλων κρίσεων:
«Αν η συγκινησιακή "θερμοκρασία" ξεπεράσει (ένα) επίπεδο, η πιθανότητα της αποτελεσματικότητας της λογικής ελαττώνεται και τη θέση της παίρνει η προπαγάνδα και οι χιμαιρικές φαντασιώσεις…. που εξελίσσεται ραγδαία σε ψυχική επιδημία. Σε μια τέτοια κατάσταση αναδύονται στην επιφάνεια όλα τα αντικοινωνικά στοιχεία. … είναι οι ενδεδειγμένοι χαρακτήρες και συνεπώς μέσα της αισθάνονται οικεία… γνωρίζουν καλά τη γλώσσα αυτών των συνθηκών και ξέρουν πώς να τις χειριστούν … βρίσκουν απήχηση και στους πλέον φυσιολογικούς ανθρώπους κάτω από το ένδυμα της λογικής …» [1]
Όπως σε καθετί ανθρώπινο έτσι και εδώ ενεδρεύει ο κίνδυνος αναβίωσης του ολοκληρωτισμού μέσα από τη χαοτική δυναμική που σήμερα συναντάμε στην κοινωνία των πολιτών. Αυτή η δυναμική μπορεί μεν να φαίνεται ελκυστική και γόνιμη σε πρώτη προσέγγιση, αλλά όταν κάποια στιγμή θα διαμορφώσει «συνθήκες μαζικοποίησης» υπάρχει ο κίνδυνος να μετεξελιχθεί και να διαμορφώσει ολοκληρωτικά χαρακτηριστικά. Αυτό θα λέγαμε είναι μια νέα παράμετρος στην ανάλυση της κοινωνίας των πολιτών και στην εκτίμηση των προοπτικών της με δεδομένη την υπεραισιοδοξία που έχει καλλιεργηθεί για τον ρόλο της. Αυτό σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να δικαιώσει μια «αναγκαιότητα» υπερσυντηρητικής δυναμικής και συσσώρευσης δικαιώματος εξουσίας στα υπάρχοντα κόμματα και στο κομματικό σύστημα.
Μέσα λοιπόν στο πλαίσιο της επικοινωνίας (των τριών πυλώνων, και ενός τέταρτου που θα πρέπει να αρχίσει να εμφανίζεται) που στοχεύει στην πολιτική, οικονομική και αειφορική ανάπτυξη, διαμορφώνεται η ανάγκη για ένα νέο συμβόλαιο, ένα νέο μνημόνιο συνεργασίας και τρόπου επικοινωνίας που να ρυθμίζει τις εξελίξεις εποικοδομητικά, να δεσμεύει το διάλογο διαλεκτικά και να διαμορφώνει ένα νέο θεσμικό πεδίο δημοκρατικής και ανοικτής κοινωνίας.
Το πρόβλημά μας βρίσκεται στο ότι στην κοινωνία των πολιτών μπορούν να εμφανιστούν ανορθολογικές και αναχρονιστικές τάσεις καθώς δεν εμφανίζονται μόνο οι τάσεις της προόδου και πως θα μπορούσε να συμβεί αλλιώς άλλωστε. Συχνά μάλιστα αυτές οι τάσεις προόδου θα λέγαμε, μπορεί να είναι και ισχνές. Απλώς μέχρι σήμερα χαρτογραφήσαμε ως κοινωνία των πολιτών - στο πρώτο κύμα της χρήσης του όρου - αυτές τις τάσεις που υπήρξαν προοδευτικές. Όμως η πραγματική ευρύτητα του όρου καλύπτει το γεγονός ότι πολίτες είναι οι πάντες, και η κοινωνία είναι κάθε σχήμα σχέσεων του πλήθους. Με την έννοια αυτή λοιπόν, ενυπάρχουν μέσα στην κοινωνία των πολιτών και όλες οι υπόλοιπες τάσεις. Γι’ αυτό και ακριβώς είναι αναγκαία η ανάδειξη ενός τέταρτου πυλώνα αυτού της ολοκληρωμένης ποιότητας του πνεύματος και της σύνθεσης.
Αυτό που αποκαλούμε πρώτο πυλώνα, και είναι ένας σύγχρονος τίτλος της καθαυτό πολιτικής ρύθμισης, της θεσμικής εξουσίας και του κοινοβουλευτικού κράτους, εμπεριέχει μέσα του τη δυναμική της οριοθέτησης των εξουσιών μεταξύ τους και της οριοθέτησης μεταξύ του ανθρώπινου δικαιώματος και του νόμου.
Θα έπρεπε να είναι αυτό που περιγράφει ο βασικότερος – κατά πολλούς - εισηγητής του σύγχρονου κοινοβουλευτισμού Ζαν Ζακ Ρουσσώ ως αυτήν την «οργάνωση των πολιτικών πραγμάτων (στην οποία να) μπορεί να υπάρξει ένας νόμιμος και ασφαλής κανόνας διακυβέρνησης εκλαμβάνοντας τους ανθρώπους όπως είναι και τους νόμους όπως μπορούν να γίνουν. … συνδυάζοντας όσα επιτρέπει το δίκαιο με ό,τι υπαγορεύει το συμφέρον ώστε η δικαιοσύνη και η ωφελιμότητα να μην βρίσκονται καθόλου σε διάσταση» [2]
Σε αυτό το πεδίο η νοοτροπία είναι ενεργός παράγων και μπορεί να γίνει ισχυρότατα καθοριστικός παράγοντας μέσα στο πλαίσιο των εξελίξεων και να διαμορφώσει μια «εσωτερική απώλεια» θα λέγαμε της δημοκρατίας, μια εσωτερική καταστρατήγησή της μέσα και από τις ίδιες τις διαδικασίες της δημοκρατίας.
Ο δεύτερος πυλώνας, που είναι ο πυλώνας της αγοράς, αντιπροσωπεύει την αυτονομία της οικονομικής ανάπτυξης και με δεδομένο ότι η οικονομική ανάπτυξη είναι αφενός μεν θεμέλιο αφετέρου δε πεδίο ανάδρασης των πολιτικών ρυθμίσεων, διαμορφώνει μια εγγύηση για τη δημοκρατική εξέλιξη ενός συστήματος.
Ο μηχανισμός που παρωθεί τη λειτουργία της αγοράς περιγράφεται με λίγες λέξεις από τον Άνταμ Σμίθ ως εξής: «δεν θα εξασφαλίσουμε το βραδινό μας από την φιλανθρωπία του φούρναρη, αλλά από την έγνοια που έχει αυτός για το (άπληστο) συμφέρον του» [3]
Και αυτός ο πυλώνας εφόσον έχει εντός του στοιχεία ισχύος τόσο μέσα από τη διαπλοκή όσο και μέσα από τη χρήση των ειδώλων της εξουσίας, μπορεί να λειτουργήσει καθοριστικά σε ένα επικίνδυνο «σφιχταγκάλιασμα» της δημοκρατικής διαδικασίας. Μπορούμε και από εδώ να έχουμε φαινόμενα κατάχρησης δύναμης από τα οποία διαμορφώνονται συνθήκες ανισότητας.
Το παράδειγμα των ΗΠΑ, της χώρας του κεφαλαίου και των ισχυρών δημοκρατικών θεσμών είναι χαρακτηριστικό και περιγράφεται από τον πρώην αντιπρόεδρό της Αλ Γκόρ ως εξής: «υπάρχουν σήμερα στις ΗΠΑ κλάδοι στους οποίους ο ανταγωνισμός περιορίζεται ουσιαστικά στις εταιρίες εκείνες που έχουν αρκετά κεφάλαια ώστε να χρηματοδοτήσουν μεγάλες διαφημιστικές καμπάνιες. … Επακόλουθο όλων αυτών είναι η συγκέντρωση της οικονομικής ισχύος και του πλούτου στα χέρια λίγων μεγάλων ομίλων και επιχειρήσεων, παράλληλα με την συγκέντρωση της πολιτικής ισχύος στα χέρια όλο και μικρότερων ομάδων του πληθυσμού» [4]
Το παραπάνω συνεπικουρεί στη γενικότερη αίσθηση ότι μέσα στη αγορά και στις κατανομές ισχύος που αυτή περιέχει υπάρχει αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε μια «δημοκρατική οργάνωση της αντιδημοκρατικότητας». Καθώς δεν μπορούμε να επινοήσουμε μέσα στο πλαίσιο της αγοράς ένα τρόπο που να εξασφαλίζει μια δημοκρατική οργάνωση της δημοκρατικότητας, με στόχο την κοινωνική δικαιοσύνη απλώς μπορούμε να λειτουργήσουμε ρυθμιστικά, εξομαλυντικά, προς πιο δημοκρατικές και μιντιακές λύσεις του παραγόμενου προϊόντος και του τρόπου, - προσοχή σε αυτό το σημείο - και της ποιότητας κατανάλωσής του. Η παρέμβαση πλέον δεν μπορεί να είναι μόνο στην παραγωγή, στην δημιουργία του προϊόντος αλλά και στον τρόπο προβολής του, στον τρόπο με τον οποίο το προϊόν γίνεται ελκυστικό, πέρα από την εμπορική διαμεσολάβηση για την κατανάλωσή του και του πλαισίου μέσα στο οποίο το προϊόν αυτό καταναλώνεται και διανέμεται καθολικά στην αγορά.
Το αίτημα για ένα πυλώνα ποιότητας
Τόσο ο πρώτος πυλώνας, αυτός της θεσμικής εξουσίας όσο και της αγοράς δεν επαρκούν από μόνοι τους να καταστήσουν τον πολιτισμό βιώσιμο και δίκαιο. Όσον αφορά στην ανεπάρκεια του τρίτου πυλώνα, της κοινωνίας των πολιτών - μιας κοινωνίας που είναι απολύτως αναγκαία γιατί παρεμβάλλει τα ανθρώπινα στοιχεία με πολύ πιο άμεσο τρόπο, αξιοποιώντας τη δυναμική της δημοκρατικής επικουρικότητας και εγγύτητας - έχουμε να κάνουμε με πρακτικές «εξομάλυνσης» και «οικειότητας» με την εξουσία.
Η εξουσία δεν μπορεί να αποξενωθεί από την κοινωνία των πολιτών. Η αγορά, επίσης, δεν μπορεί να αποξενωθεί. Έτσι διαμορφώνεται ένα σημείο «εσωτερικής επιστροφής» τόσο της εξουσίας όσο και της αγοράς στον άνθρωπο. Είναι ένα πεδίο αναφοράς των δύο πυλώνων στη βάση της κοινωνίας, στη βάση των πολιτών και των φορέων τους αλλά και το σημείο μέσα από το οποίο εκφράζεται καθοριστικά και η νοοτροπία των ανθρώπων και των φορέων.
Εδώ ακριβώς ερχόμαστε σε επαφή από τη μία με την λειτουργία του εποικοδομήματος της συνείδησης και από την άλλη με το βιωτικό θεμέλιο του συστήματος της πολιτικής διαχείρισης και της αγοράς. Με την έννοια αυτή λοιπόν, έχουμε να κάνουμε με ένα πεδίο το οποίο είναι κατεξοχήν ανθρωπολογικό.
Και εδώ αν πραγματικά είχε στρέψει την προσοχή του ο Μαρξ, θα είχε καινοτομήσει και ανθρωπολογικά, όπως περίπου θα το ήθελε ο Μπερντιάγιεφ, ένας ενορατικός στοχαστής.
Η κοινωνία των πολιτών είναι το κατεξοχήν πεδίο στο οποίο θα αναμέναμε ο διαφωτισμός να αποκτήσει σάρκα και τα οστά. Δυστυχώς αυτό είναι και το πιο δύσκολο εγχείρημα. Το εγχείρημα αυτό καθίσταται ακόμη πιο δύσκολο αν σκεφτούμε ότι στην κοινωνία των πολιτών, (εκτός των αναμφισβήτητα εποικοδομητικών όψεών του), μπορεί να δομηθεί - και δομείται - τόσο ο λαϊκισμός της εξουσίας, όσο και το καταναλωτικό πρότυπο της αγοράς. Αυτό είναι αναπόφευκτο να συμβαίνει λόγο του δεδομένου ανθρωπολογικού υπόβαθρου του πολιτισμού.
Τα προβλήματα που έχουν να κάνουν με την κοινωνία των πολιτών, πρέπει να εκτιμηθούν σε βάθος χρόνου και όχι με μια μικρής διάρκειας και βιωσιμότητας πολιτογράφηση του όρου «κοινωνία των πολιτών». Η κοινωνία των πολιτών είναι ένας όρος που πρέπει να τον δούμε διαχρονικά, με την έννοια που έχει ένα συμβόλαιο εξουσίας κοινωνικό ή όχι. Γενικά πρέπει να προχωρήσουμε με πολιτικές έννοιες που έχουν μεγάλη χρονική και ποιοτική θεματική διασπορά. Καθώς όπως παρατηρεί ο Εντγκάρ Μορέν: «η βαρβαρότητα δεν είναι ποτέ ένα απλό στοιχείο που συνοδεύει τον πολιτισμό, αλλά αποτελεί οργανική συνιστώσα του» καθώς επίσης συχνά «ο ολοκληρωτισμός αναδύθηκε πέρα από κάθε πρόβλεψη» και ένας επερχόμενος «θρησκευτικός πόλεμος θρησκειών ή ένας πολιτισμικός πόλεμος, ένας πόλεμος δηλαδή πολιτισμών είναι πιθανός»[5] είναι ώριμος ο καιρός να αναζητηθεί ένας τέταρτος πυλώνας, ένας συνθετικός παράγοντας, ένα εξελικτικό κεφάλαιο που θα ολοκληρώνει συνεχώς τα καλύτερα στοιχεία του παρελθόντος και του παρόντος σε ένα βιώσιμο μέλλον.
Για αυτόν τον καθοριστικό ρυθμιστικό πυλώνα της ποιότητας θα μιλήσουμε στο Γ' μέρος.
Ο Νέος Κέυνς:
Ι. "Ο Νέος Κέυνς"
ΙΙΙ. Ο διαρκής τροφοδοτικός παράγοντας της πραγματικής ανάπτυξης
IV. Tο περίγραμμα του νέου Κεϋνσιανισμού
______________________________
ΑΝΑΦΟΡΕΣ
[1] «Τα λογικά επιχειρήματα συνοδεύονται από κάποια επιτυχία όσο η συναισθηματικότητα μιας δεδομένης κατάστασης δεν υπερβαίνει το κρίσιμο σημείο. Αν η συγκινησιακή «θερμοκρασία» ξεπεράσει αυτό το επίπεδο, η πιθανότητα της αποτελεσματικότητας της λογικής ελαττώνεται και τη θέση της παίρνει η προπαγάνδα και οι χιμαιρικές φαντασιώσεις. Αυτό σημαίνει πως εκλύεται ένα είδος συλλογικής καταληψίας που εξελίσσεται ραγδαία σε ψυχική επιδημία. Σε μια τέτοια κατάσταση αναδύονται στην επιφάνεια όλα τα αντικοινωνικά στοιχεία. … είναι οι ενδεδειγμένοι χαρακτήρες και συνεπώς μέσα της αισθάνονται οικεία. Από προσωπική τους πείρα γνωρίζουν καλά τη γλώσσα αυτών των συνθηκών και ξέρουν πώς να τις χειριστούν … βρίσκουν απήχηση και στους πλέον φυσιολογικούς ανθρώπους κάτω από το ένδυμα της λογικής … Γι’ αυτό το λόγο, παρ’ όλη την ολιγαριθμία τους σε σχέση με το συνολικό πληθυσμό, θεωρούνται επικίνδυνες πηγές μόλυνσης, επειδή ο λεγόμενος φυσιολογικός άνθρωπος γνωρίζει πολύ λίγο τον εαυτό του. Οι περισσότεροι άνθρωποι συγχέουν την «αυτογνωσία» με τη γνώση της συνειδητής προσωπικότητας»
Κάρλ Γιούνγκ, "Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός", εκδόσεις Ιάμβλιχος,
[2] Ζαν Ζακ Ρουσσώ, "Το Κοινωνικό Συμβόλαιο", εκδόσεις Πόλις,
[3] Ντανιέλ Κοέν, "Η Ευημερία του Κακού, μια Ανήσυχη Εισαγωγή στην Οικονομία", εκδόσεις Πόλις
[4] Αλ Γκόρ, "Προσβολή στη Λογική", εκδόσεις Καθημερινή,
[5] Εντγκάρ Μορέν, "Ευρώπη, Πολιτισμός και Βαρβαρότητα", Εκδόσεις του 21ου
|
