|
Παρατίθεται το κείμενο της Συνέντευξης του κυρίου Ρίτσαρντ Σνάιντερ:
-Καλώς ήρθατε στην Ελλάδα δόκτωρ Ρίτσαρντ Σνάιντερ
-Σας ευχαριστώ
-Είναι τιμή μας που σας έχουμε μαζί μας.
-Και εγώ είμαι ευτυχής που είμαι εδώ.
-Πείτε μας δόκτωρ, τι σας έφερε στην Ελλάδα;
-Η σύνθεση και ο τρόπος ζωής μέσα από αυτή και η πρόσκληση που είχα στο Χόρτο Μαγνησίας για τη διεξαγωγή ενός σεμιναρίου σχετικό με τα ζητήματα με τα οποία έχω ασχοληθεί στο παρελθόν τα οποία συμπεριλαμβάνουν την εκπαίδευση, ζητήματα σχετικά με σχολικά προγράμματα, περιβαλλοντικές σπουδές και νέες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις.
-Σας ευχαριστώ. Έχω μια σειρά ερωτήσεων τις οποίες θα ήθελα να σας απευθύνω. Μπορείτε να μου μιλήσετε για το Πανεπιστήμιο της Διεθνούς Ειρήνης γνωστό και ως UPAZ και για το Πανεπιστήμιο των Ηνωμένων Εθνών στο Τόκιο και για τα προγράμματα μαθημάτων των σχολείων;
-Το Πανεπιστήμιο των Ηνωμένων Εθνών του Τόκιο ιδρύθηκε το 1969, όπως προβλεπόταν στον Καταστατικό Χάρτη τους. Το Πανεπιστήμιο της Ειρήνης στην Κόστα Ρίκα, γνωστό επίσης και ως UPAZ δημιουργήθηκε μετά από ψήφισμα των Ηνωμένων Εθνών στις 5 Δεκεμβρίου 1980. ήταν το ψήφισμα του ΟΗΕ 35/55.
-Και ποια είναι η δουλειά αυτών των πανεπιστημίων;
-Το Πανεπιστήμιο των Ηνωμένων Εθνών στην Κόστα Ρίκα (θα μπορούσαμε να πούμε ότι) είναι ένα κατά βάση ασιατικό πανεπιστήμιο το οποίο εστιάζει κυρίως στον τομέα της έρευνας και κατά κάποιο τρόπο όπως και το Πανεπιστήμιο της Ειρήνης και αναφέρεται και επικεντρώνεται σε ανθρώπους οι οποίοι έχουν υψηλό συνήθως επίπεδο σε ζητήματα πολιτικά και σε ζητήματα εκπαίδευσης. Φέρνει καθηγητές από ολόκληρη την Ασία. Το Πανεπιστήμιο Ειρήνης της Κόστα Ρίκα είναι ειδικά σχεδιασμένο ώστε να δημιουργήσει ένα curriculum με βασική θεματική την Ειρήνη.
Ο δρ. Ροντρίγκο Κορράσο όταν ήταν Πρόεδρος της Κόστα Ρίκα, συναντήθηκε στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών με τον δρ. Ρόμπερτ Μίλερ, κατά το τελευταίο έτος της προεδρικής του θητείας. Πήγε στα Ηνωμένα Έθνη, στη Νέα Υόρκη και τότε πέρασε το ψήφισμα των Ηνωμένων Εθνών για τη δημιουργία του Πανεπιστημίου της Ειρήνης. Το πρόγραμμα μαθημάτων ξεκίνησε πριν και συνεχίστηκε και αργότερα από αυτή την εξέλιξη, καθώς αναπτύχθηκε κατά την πάροδο των χρόνων. Ο δρ. Μίλερ απεκλήθη «Προφήτης της Ειρήνης» στα Ηνωμένα Έθνη και θεωρήθηκε ως ένας από τους κορυφαίους ειδικούς στο ζήτημα της εκπαίδευσης. Ο κ. Μίλερ πίστευε με θέρμη ότι ο μόνος τρόπος για να δημιουργηθεί η ειρήνη είναι μέσω της εκπαίδευσης και της επανεκπαίδευσης, της εκπαίδευσης σε πολύ πρώιμη ηλικία. Την άποψη αυτή συμμεριζόταν και ο Ροντρίγκο Κοράσσο, ο Πρόεδρος της Κόστα Ρίκα, η οποία αποτελεί τη μοναδική χώρα στον κόσμο η οποία δε διαθέτει ένοπλες δυνάμεις, τις οποίες κατήργησε μέσω της ψήφου των πολιτών. Κάτι τέτοιο αποτελούσε ένα μοντέλο για τη σχετική με την ειρήνη εκπαίδευση. Έτσι, ήταν μια εξέλιξη απόλυτα φυσιολογική, η εγκατάσταση του Πανεπιστημίου για την Ειρήνη στην Κόστα Ρίκα.
-Μετά από τόσα έτη ενασχόλησής σας με αυτά τα Ινστιτούτα των Ηνωμένων Εθνών, θα μπορούσατε να μας αναφέρετε ποια είναι τα εμφανή αποτελέσματα της δράσης τους κ. Σνάιντερ;
-Τα αποτελέσματα ακόμα τα αναμένουμε, όπως αντίστοιχα συμβαίνει με όλα τα πολύ μεγάλα πρότζεκτ, όπως πχ τα Ηνωμένα Έθνη, διαμορφώνονται ακόμα και σήμερα. Το Πανεπιστήμιο για την Ειρήνη στην Κόστα Ρίκα έχει πραγματοποιήσει εξαιρετικές έρευνες τις οποίες έχει δημοσιεύσει παγκοσμίως. Διαθέτει πολλά τμήματα και μαθήματα σχετικά με την ειρήνη και την εκπαίδευση για την ειρήνη. Είμαι συνιδρυτής του Ραδιοφώνου για την Ειρήνη Radio for Peace International (Ραδιόφωνο για τη Διεθνή Ειρήνη) του οποίου το πρόγραμμα εκπέμπει από τις εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου στην Κόστα Ρίκα για περισσότερα από 20 χρόνια. Ο προγραμματισμός του ασχολείται με την εκπαίδευση και την κοινωνική εκπαίδευση, προέρχεται κατευθείαν από την έδρα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, στη Νέα Υόρκη. Τα προγράμματα έφταναν παλιά στην Κόστα Ρίκα, μέσω τηλεφώνου από τη Νέα Υόρκη μέχρι που εκπέμψαμε από τα μεσαία κύματα. Με την πάροδο των χρόνων τα μεσαία κύματα έχασαν τη σπουδαιότητά τους στον κόσμο της επικοινωνίας, με τις νέες τεχνολογίες να ανοίγουν στον τομέα νέες «λεωφόρους». Έτσι, η αποστολή του Ραδιοφώνου για τη Διεθνή Ειρήνη είχε εκπληρωθεί. Αλλά για πολλά χρόνια αποτελούσε την κύρια πηγή του προγραμματισμού του Πανεπιστημίου των Ηνωμένων Εθνών.
-Κ. Σνάιντερ, τι έγινε ή τι γίνεται κατά την άποψή σας λάθος στα παρόντα εκπαιδευτικά συστήματα και τα πτυχία τα οποία θέτουν ως ύψιστη προτεραιότητα την επαγγελματική καριέρα η οποία θα επιτρέψει στον ενδιαφερόμενο να κερδίζει το μέγιστο δυνατό εισόδημα. Μπορεί αυτή η αλαζονική επιθυμία να γίνει κατανοητή από την εκπαίδευση;
-Θα ήλπιζα ένα εκπαιδευτικό μοντέλο ή σύστημα να μην έχει σαν πρώτη προτεραιότητα και στόχο των ανθρώπων την εκπαίδευση τους ώστε να βγάζουν χρήματα. Σίγουρα το world-core-curriculum και τα υπόλοιπα προγράμματα τα οποία ένθερμα υποστηρίζω προσπαθούν να εκπαιδεύσουν ένα πρόσωπο συνολικά, να το καταστήσουν ολοκληρωμένο και ισορροπημένο. Μία βασική πλευρά ενός ολοκληρωμένου προσώπου είναι η επιθυμία για τη δημιουργία μιας καλύτερης κοινωνίας με ειρηνικά μέσα και χρησιμοποιώντας την εκπαίδευση που έχει πάρει από τα Ηνωμένα Έθνη. Ο δρ. Ροντρίγκο Κοράσο συνήθιζε να λέει «Αν θες ειρήνη θα πρέπει να εκπαιδεύεις για την ειρήνη». Αυτό είναι εν πολλοίς το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται το world-core-curriculum.
-Κάνατε λόγο για το world-core-curriculum. Σε τι επίπεδα εκπαίδευσης αναφέρεται; Η εφαρμογή του διαφοροποιείται από σχολείο σε σχολείο;
-Το world-core-curriculum έχει ένα ευρύ πεδίο εφαρμογών. Μία από τις σημαντικότερες προσπάθειες της είναι κατά τη γνώμη μου, αυτή της δημιουργίας «παγκόσμιων» πολιτών. Ανθρώπων νέων που να έχουν μία παγκόσμια οπτική. Πρόκειται για μία ανάγκη πιο επείγουσα από κάθε άλλη στη σημερινή εποχή. Με αυτή την ανάγκη στο μυαλό, το πρόγραμμα αναπτύσσεται προκειμένου να υπάρχει μια ματιά στον κόσμο όσο το δυνατόν ευρύτερη. Ο δρ. Μίλερ το τοποθετεί από ένα μίκρο-πεδίο, ένα μικρό μέγεθος, σε ένα μάκρο-πεδίο, ένα μέγεθος μεγαλύτερο. Το μικρό το θέσαμε σαν κάτι μικρότερο από το άτομο – το οποίο γνωρίζαμε, όταν αναπτύχθηκε το πρόγραμμα, σαν τη μικρότερη δυνατή μονάδα, τώρα βέβαια γνωρίζουμε ότι υφίστανται ακόμα μικρότερες οντότητες. Από την άλλη πλευρά κάποια χρόνια πριν θεωρούσαμε ότι ο Πλούτωνας αποτελεί πρακτικά το τέλος του διαστήματος τώρα μιλάμε για δισεκατομμύρια έτη φωτός πίσω. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι το πρόγραμμα επεκτείνεται από μόνο του, πιέζεται από το ίδιο το σύμπαν και τη δημιουργία. Αυτή η επέκταση είναι και η πρωταρχική αξία του προγράμματος. Επειδή καθώς η ζωή επεκτείνεται οι άνθρωποι αυξάνουν την ικανότητά τους να σκέφτονται πιο παγκόσμια επειδή ζούμε σήμερα σε έναν παγκοσμιοποιημένο, διαδραστικό κόσμο στον οποίο το κάθε έθνος εξαρτάται από το άλλο. Η οικονομία για παράδειγμα ενός κράτους επηρεάζει την οικονομία ολόκληρου του κόσμου. Ποτέ κάτι τέτοιο δεν ίσχυσε τόσο πολύ και όχι μόνο στον τομέα της οικονομίας αλλά και σε μια σειρά τομέων, όπως της ασφάλειας.
Μία σταθερή για μένα πεποίθηση και από τις βασικές αξίες του προγράμματος είναι η πρόοδος και η εκπαίδευση των φοιτητών οι οποίοι σκέφτονται με διαφορετικό τρόπο. Με έναν τρόπο «παγκόσμιο» για το πώς θα καταστούμε αλληλοεξαρτώμενοι στον κόσμο, πως θα στηριχτούμε ο ένας στον άλλο, όχι σε οικονομικά και κοινωνικά θέματα μόνο, αλλά και σε ζητήματα ασφαλείας, αλλά και ειδικότερα στο πιο επείγον ζήτημα των ημερών μας, το περιβαλλοντικό.
-Γιατί ένα τόσο πολύτιμο εργαλείο όπως αυτό το world-core-curriculum δεν αποτελεί τη γενική αποδεκτή τάση στα σχολεία και τα πανεπιστήμια ανά τον κόσμο μέχρι τώρα;
-Υπάρχουν πολλά υπέροχα εκπαιδευτικά προγράμματα τα οποία ποτέ δεν έγιναν δημοφιλή. Ένας λόγος είναι ότι τα πράγματα ήταν πάντα έτσι. Δυστυχώς πολλά εθνικά εκπαιδευτικά προγράμματα, για παράδειγμα τα δημόσια εκπαιδευτικά προγράμματα είναι πολύ δυσκίνητα για να δεχθούν μετατροπές και αντιστέκονται πολύ σε αυτές. Έτσι ήταν και έτσι θα είναι πάντα. Πρέπει κάποιος να υπερκεράσει σε πνευματικό και κοινωνικό επίπεδο αυτή τη φιλοσοφία ώστε να είναι σε θέση να δημιουργήσει τις αλλαγές. Αυτό που είναι αναγκαίο πιστεύω, είναι να έχουμε πολλές περισσότερες ευκαιρίες ώστε να δημιουργήσουμε και να εφαρμόσουμε. Ευκαιρίες για ένα τέτοιο πρόγραμμα, απαιτούνται και στους δύο τομείς. Θα απαιτηθεί η δράση των εθνικών ηγεσιών για κάτι τέτοιο. Δεν πρόκειται για ένα εύκολο έργο, καθώς απαιτεί θεμελιώδη αλλαγή των εκπαιδευτικών συστημάτων ανά τον πλανήτη, όχι μόνο εδώ, αλλά παντού.
-Προκειμένου να μας κατανοήσουν και οι άνθρωποι που παρακολουθούν, μπορείτε να μας πείτε σύντομα τι ακριβώς είναι το world-core-curriculum; Ποιες είναι οι θεμελιώδεις αξίες του;
-Οι θεμελιώδεις αξίες του world-core-curriculum είναι οι αποκαλούμενες 4 Αρμονίες. Πρόκειται για ενσωματωμένα συστήματα, πνευματικά, κοινωνικά, ψυχικά… τα οποία σχηματίζουν ενώσεις διαφορετικών τρόπων σκέψης. Φανταστείτε το σαν μία σπείρα η οποία ανέρχεται, ενσωματώνοντας όλες αυτές τις αρμονίες σε μια κοινή ενοποιημένη μονάδα. Αυτή η μονάδα έχει σκοπό να διευρύνει τη σκέψη των φοιτητών, να αυξήσει τη δυνατότητά τους να σκεφτούν σε μία πολύ ευρύτερη κλίμακα και σε ένα πολύ βαθύτερο επίπεδο. Τα εθνικά εκπαιδευτικά συστήματα θα χρειαστούν πολύ χρόνο προκειμένου να εναρμονιστούν με αυτό τον τρόπο σκέψης. Αλλά είναι πρωταρχικής σημασίας εάν πρόκειται να έχουμε ένα νέο εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο να δουλεύει όπως θα έπρεπε, δημιουργώντας «παγκόσμιους» πολίτες, τότε έχουμε στο world-core-curriculum αντίστοιχα εκπαιδευτικά προγράμματα.
-Λοιπόν πιστεύετε, στη σημερινή εποχή… για παράδειγμα εδώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση ακόμα κάθε κράτος υπερασπίζεται το δικό του εκπαιδευτικό σύστημα και κάνει λίγα για μία πανευρωπαϊκή συνειδητοποίηση. Πως θα μπορέσουμε να πάμε τόσο μπροστά και να σκεφτούμε για τον πολίτη του κόσμου, ο οποίος όπως αναφέρατε είναι και ο στόχος του world-core-curriculum;
-Αυτό ακριβώς είναι το ζήτημα, πως θα δημιουργήσουμε ένα σύστημα το οποίο θα υπερβαίνει τον σημερινό τρόπο σκέψης και θα υπερκεράσει το σύστημα που έχουμε τώρα. Το πρόβλημα, τουλάχιστον όπως εγώ το αντιλαμβάνομαι για την Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και για όλο τον κόσμο είναι ότι βρισκόμαστε ακόμα αντιμέτωποι με τον ζήτημα του εθνικισμού, σύμφωνα με τον οποίο η έννοια του έθνους είναι η σημαντικότερη και η μεγαλύτερη. Και αυτό είναι ένα από τα πολύ βασικά προβλήματα των Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος είναι ο μεγαλύτερος, ο μάκρο-φορέας, θα λέγαμε… στον κόσμο, στον οποίο όποιος θέλει μπορεί να μιλήσει και όλοι θεωρούν ότι έχουν τις κατάλληλες και σωστές απαντήσεις στα προβλήματα. Αυτό που πιστεύω ότι πρέπει να γίνει είναι να μεταφερθούμε σε έναν –όπως τον αποκαλώ- «μεσαίο χώρο», τόσο στα Ηνωμένα Έθνη, όσο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και παντού στον κόσμο. Να υπάρξει η βούληση, ώστε να αλλάξουμε τον τρόπο σκέψης μας από το εθνικιστικό πλαίσιο στο παγκοσμιοποιημένο. Αυτό θα είναι ένα τεράστιο βήμα για τις περισσότερες χώρες.
-Μιλώντας όμως για εθνικισμό βλέπουμε να βρίσκεται σε άνοδο στα περισσότερα από τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Να σας δώσω επ’ ευκαιρίας ένα παράδειγμα. Η Ελλάδα έχει γείτονα χώρα την Τουρκία με την οποία έχει προβλήματα εδώ και αιώνες. Σκεφτόμαστε ότι πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να λύσουμε το πρόβλημα. Τα τελευταία χρόνια οι δύο χώρες προσπάθησαν να αμβλύνουν τις διαφορές και αφαίρεσαν από τα σχολικά βιβλία ιστορίας τις όποιες αναφορές στα εγκλήματα πολέμου τα οποία έλαβαν χώρα από τη μία ή την άλλη πλευρά. Υπάρχει όμως και μία άποψη που υποστηρίζει ότι αν αφαιρεθούν αυτές οι αναφορές από τα βιβλία ιστορίας θα φτάσουμε σε μία κατάσταση άγνοιας για το τι δύναται το ανθρώπινο είδος να κάνει εν καιρώ πολέμου και πόσο «ψυχρό» μπορεί να γίνει. Υπάρχει και μία άποψη που υποστηρίζει ότι είναι καλύτερα να μείνουν αυτές οι αναφορές στα βιβλία ιστορίας προκειμένου να ξέρει και να μαθαίνει ο κόσμος τι είναι τα εγκλήματα πολέμου. Τι πιστεύετε για αυτό το ζήτημα, πως μπορούμε να βοηθηθούμε από το world-core-curriculum;
-Έχω μία πολύ σύντομη απάντηση σε αυτή την ερώτηση. Η αλήθεια είναι αυτή που θα μας απελευθερώσει. Όσο περισσότερη ιστορία προσπαθούμε να αποκρύψουμε τόσο λιγότερη καταφέρνουμε να αποκρύψουμε. Γιατί σταδιακά τέτοια πράγματα θα μαθαίνονται με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο. Είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι η απόκρυψη αυτή όχι μόνο δεν θα λειτουργήσει, αλλά θα δημιουργήσει και δεδομένα τελείως διαφορετικά από τα αρχικώς επιδιωκόμενα. Πρέπει να ξέρουμε τι ζητάμε. Αισθάνομαι ότι το να προσπαθούμε να κρύψουμε την ιστορία δεν λειτουργεί ποτέ. Αργά ή γρήγορα η αλλαγή θα μας επηρεάσει, οι άνθρωποι θα μάθουν την αλήθεια.
-Πιστεύετε ότι η εκπαίδευση μπορεί να καταστήσει έναν άνθρωπο πραγματικά υπεύθυνο πολίτη για τη χώρα του αλλά και για τον κόσμο; Ότι ένα εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να εμπνεύσει αυτό το αίσθημα συνειδητοποίησης;
-Νομίζω ότι ο μοναδικός τρόπος για να αλλάξουμε τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων ώστε αυτός να είναι ειρηνικός, είναι η εκπαίδευση. Είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Εργάστηκα πολύ στην Ινδία, και όταν βλέπω τη δουλειά που έγινε εκεί, αλλά και σε άλλα μέρη του κόσμου, δούλεψα πολλά χρόνια στην Ινδία, είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος για να αλλάξεις τον τρόπο σκέψης πέραν της εκπαίδευσης. Και για να επανέλθω στην προηγούμενη ερώτηση, όσο περισσότερα πράγματα και να προσπαθείς να αποκρύψεις, αυτά σταδιακά θα αποκαλυφθούν ούτως ή άλλως. Το ίδιο ισχύει και για την αλληλεξάρτηση μας, το να συζητάμε περισσότερο την ανάγκη συνεργασίας μεταξύ μας, το ξεπέρασμα των συνόρων που δημιουργούμε. Σίγουρα θα δημιουργούνται τείχη, αλλά μπορούμε να κοιτάμε πάνω από αυτά. Μία από τις αγαπημένες μου εικόνες είναι αυτή του αστροναύτη που κοιτά από το διαστημόπλοιο τη γη στην επιστροφή του από το Φεγγάρι και είπε την αξιομνημόνευτη φράση: «Από εδώ πάνω δεν βλέπεις σύνορα, δεν υπάρχουν σύνορα μεταξύ των χωρών». Αυτό είναι ένα είδος φιλοσοφίας, τρόπου σκέψης που (μου) δείχνει ότι πρέπει να κινηθούμε προς τα μπρος και ελπίζω να καταστεί και επιθυμητός.
-Κ. Ρίτσαρντ, μιλώντας για τη νεολαία η οποία είναι και η ελπίδα για τον πλανήτη αλλά και αυτή που θα αντιμετωπίσει όλα αυτά τα προβλήματα που δημιουργήσαμε με τη συμπεριφορά μας. Ποιο είναι το μήνυμα που έχουμε να τους μεταφέρουμε;
-Συνομιλούσα σήμερα με έναν δεκαπεντάχρονο και του είπα: εσύ και οι ηλικίες σας, οι άνθρωποι κάτω των 25 ετών είστε αυτοί που θα αλλάξετε τον κόσμο. Γιατί πολλοί μεγαλύτεροι σε ηλικία είναι ανήμποροι ή απρόθυμοι να αλλάξουν τον τρόπο σκέψης. Είναι οι νέοι άνθρωποι που θα το κάνουν με τη δική μας βοήθεια… Ευτυχώς υπάρχουν κάποιοι στις ηλικίες μας που πιστεύουν σε αυτή τη νέα κατεύθυνση. Μπορούμε να τους συμβουλεύσουμε και ελπίζω να τους πείσουμε κιόλας ότι υπάρχει ένας νέος τρόπος όχι μόνο στο ζήτημα της αλληλο-συνεννόησης αλλά και στη λογική της σωτηρίας του κόσμου, κυριολεκτικά. Όταν λέω κόσμος, δεν αναφέρω μόνο το φυσικό κόσμο, αλλά και τους ανθρώπους, τα ζώα και όλα όσα σχετίζονται με αυτά. Οι νέοι άνθρωποι είναι αρκετά ικανοί για να κάνουν κάτι τέτοιο και πιστεύω ακράδαντα ότι η ευθύνη όσων πιστεύουν σε αυτή την αλλαγή, είναι να εκπαιδεύσουμε τους νέους ανθρώπους προς αυτήν την κατεύθυνση. Είναι ο μόνος τρόπος για να ολοκληρωθεί αυτή η αλλαγή.
Γνωρίζουμε με σιγουριά ότι όσο μεγαλύτερο είναι το επίπεδο αναλφαβητισμού σε μία κοινωνία, τόσο μεγαλύτερη είναι η εχθρότητα και ο θυμός. Είναι δεδομένο κάτι τέτοιο. Η εκπαίδευση των ανθρώπων δε σημαίνει μόνο άνοδος σε κοινωνικό επίπεδο αλλά και ικανότητα να αποτελέσουν μέρος του συστήματος. Πολλοί άνθρωποι σε αυτό τον κόσμο δεν μπορούν να μιλήσουν, δεν αποτελούν μέρος και δεν έχουν θέση σε μία (δεδομένη) κοινωνία. Αυτό δε δημιουργεί μόνο αναταραχή, αλλά οργή, εχθρότητα και ένα σωρό άλλα αρνητικά. Για αυτό το λόγο παρατηρούμε σε μερικούς πολέμους, το ζήλο κάποιων ανθρώπων αγράμματων οι οποίοι διακατέχονται από δόγματα και ιδεολογίες ριζοσπαστικών συστημάτων. Είναι όμως αγράμματοι. Ξέρουν μόνο το ένα και μοναδικό πράγμα που τους είπαν και αυτό προσπαθούν να αποδείξουν. Οφείλουμε να εκπαιδεύσουμε εναντίον αυτών των καταστάσεων και να αναπτύξουμε ειρηνικούς μηχανισμούς που ο κόσμος στην πραγματικότητα χρειάζεται και απαιτεί. Οι νέοι άνθρωποι είναι αυτοί που –ας ελπίσουμε ότι- θα ενστερνιστούν αυτές τις ιδέες.
-Ναι κ. Σνάιντερ, αυτά είναι υπέροχα όνειρα. Οι νέοι άνθρωποι στον πλανήτη είναι δισεκατομμύρια. Πόσους παιδαγωγούς θα χρειαζόμασταν για να τους διδάξουμε κάτι τέτοιο;
-Σίγουρα χρειάζονται πολλοί αλλά είμαι σίγουρος ότι όλα ξεκινούν μακριά από αυτό, μακριά από το σχολείο. Όλα ξεκινούν από τους γονείς. Πρέπει να αρχίσουμε να εκπαιδεύουμε τους γονείς και να τους κάνουμε να δεχθούν την ευθύνη. Για πολλά χρόνια κατοικούσα σε μία περιοχή με ποσοστό αναλφαβητισμού 60%. Είχα παιδιά στο σχολείο που δίδασκα των οποίων οι γονείς δεν ήξεραν να διαβάσουν ή να γράψουν ούτε λέξη. Και ξέρετε…οι αγράμματοι άνθρωποι πιστεύουν ότι ακούνε. Δεν μπορούν να βρουν πληροφορίες, να ερευνήσουν κάτι… Στηρίζονται μόνο σε αυτό που κάποιος άλλος τους λέει. Η εκπαίδευση ανοίγει νέες πύλες στους νέους αλλά και στους ενήλικες. Πιστεύω στη μόρφωση των ενηλίκων όσο πιστεύω αντίστοιχα σε αυτή των παιδιών. Η εκπαίδευση λοιπόν διαμορφώνει ένα νέο σύστημα στο οποίο κατανοούν πράγματα να φτάνουν στα δικά τους συμπεράσματα και να παίρνουν τις δικές τους αποφάσεις, παρά να ακούν τους άλλους. Αυτό αποτελεί και το πρόβλημα με τη ριζοσπαστικοποίηση σήμερα. Γιατί απλά πιστεύουν μόνο ότι ακούνε. Επειδή δεν μπορούν να δουν, να διαβάσουν και κανείς δε διατίθεται να τους ενημερώσει (επαρκώς) για τα διαδραματισθέντα.
-Έχω μια δύσκολη ερώτηση να σας κάνω. Αναμένοντας σας, είχα την ευκαιρία να συζητήσω με κάποιους συμμετέχοντες στο Σεμινάριο. Τους ρώτησα, τί αποκομίσατε σήμερα;. Και μου είπαν, για κάτι που δεν καταλαβαίνω. Μου μίλησαν για το σκύλο με τα πέντε πόδια, το σκύλο με τα τέσσερα πόδια και ότι είχαν ερωτηθεί για το πόσα πόδια έχει ένας σκύλος. Τέσσερα ή πέντε; Και μου είπαν πως η σωστή απάντηση είναι … «εννιά». Ο εννιάποδος σκύλος. Αυτή λοιπόν είναι η νέα εκπαίδευση; Έτσι λέγεται, αλλά για τι ακριβώς πρόκειται;
-Εξαιρετική ερώτηση, γιατί μου δίνει την ευκαιρία να εξηγήσω κάτι που σε πολύ κόσμο μοιάζει ακατανόητο. Πρώτα απ’ όλα η βασική ερώτηση για το σκύλο με τα πέντε πόδια. Η ερώτηση έχει να κάνει με το αν μετρήσεις και την ουρά ως πόδι. Πόσα πόδια έχει τότε ο σκύλος; Η μαθηματική απάντηση, με την καθαρά διανοητική του πλευρά, που θα δώσει ο εγκέφαλος, είναι «πέντε». Όμως με τη λογική και με την πλευρά των αισθήσεων του εγκεφάλου, τη φύση, όλοι γνωρίζουν ότι δεν μπορείς να προσμετρήσεις την ουρά ως πόδι. Άρα έχει τέσσερα πόδια, επειδή η ουρά δεν είναι πόδι.
Θα με ρωτήσετε τώρα που είναι λοιπόν αυτά τα «εννιά» πόδια. Λοιπόν, η απάντηση είναι απλή: έχουμε ως ιδέα μας τα πέντε πόδια, με τον τρόπο που μόλις εξήγησα και στη συνέχεια έχουμε τον νέο τρόπο σκέψης, αυτόν που καθορίζεται από την αίσθησή μας. Τα πέντε πόδια στο σκύλο είναι αποτέλεσμα της διανοητικής διεργασίας, το αποτέλεσμα της χρησιμοποίησης της λογικής του εγκεφάλου μας. Όμως η φύση και η αίσθηση, μας καθιστούν ξεκάθαρο το γεγονός ότι η ουρά δεν είναι πόδι, άρα μιλάμε για τέσσερα πόδια. Πρέπει όμως να κρατήσουμε τα σημαντικά και πολύτιμα στοιχεία αυτής της σκέψης. Χρειάζεται να συνδυάσουμε και τους δύο τρόπους σκέψης, αυτόν της διανοητικής, τον αποκαλούμενο και νέο τρόπο σκέψης, και αυτόν της αισθητήριας πλευράς του εγκεφάλου μας. Άρα προσθέτεις τα τέσσερα με τα πέντε πόδια και έχεις τελικά εννιά. Έτσι έχεις και τους δύο τρόπους σκέψης του εγκεφάλου τον παλιό τρόπο σκέψης και τον καινούριο τρόπο σκέψης και έτσι μπορούν οι άνθρωποι να κατανοήσουν πως λειτουργεί. Η φύση δεν μας λέει ψέματα. Δεν πρόκειται να μας πει ότι ο σκύλος έχει πέντε πόδια μετρώντας και την ουρά του. Η φύση δεν πρόκειται να το κάνει. Πρόκειται για τις αισθήσεις της φύσης, οι οποίες δεν έχουν γλώσσα. Εμείς οι άνθρωποι είμαστε που βάζουμε τη γλώσσα (σε αυτά τα αισθήματα). Κατά μία έννοια, eμείς είμαστε αυτοί που δημιουργήσαμε το σκύλο με τα πέντε πόδια, που αρχικά και νομοτελειακά δεν υφίσταται. Αυτή είναι η απάντηση στην πολύ ενδιαφέρουσα ερώτησή σας. Συνήθιζα να ξεκινώ με την ιστορία για το σκύλο με τα πέντε πόδια. Αναπτύξαμε αυτή τη θεωρία μαζί με τον δόκτωρ Κοέν πριν από μερικά χρόνια. Αλλά είδαμε ότι ο καθένας θα μπορούσε να μπερδευτεί.
-Να τους μπερδέψει…
-Ναι να τους μπερδέψει, να τους επιφέρει σύγχυση. Το κάναμε όμως για να δείξουμε τον είδος της λογικής και της πνευματικής σκέψης και τον τρόπο σκέψης που θα απαιτηθεί εάν πρόκειται να προβούμε σε αυτές τις αλλαγές για τον κόσμο που πρόκειται να δημιουργηθεί. Και αυτό θα συμβεί περισσότερο με τις αισθήσεις παρά με τη λογική.
-Διορθώστε με αν κάνω λάθος κ. Σνάιντερ, αναφέρεστε σε ένα «τεράστιο βήμα» προς μία νέα εκπαίδευση στην οποία δε θα χρησιμοποιούμε το μυαλό μας ως αυτό που υπολογίζει τα πάντα όλη την ώρα, κάθε στιγμή, αλλά σε μία εκπαίδευση η οποία θα είναι εκπαίδευση των αισθήσεων;
-Ακριβώς αυτό προσπαθώ να πω, για το λόγο αυτό αναφέρουμε τη θεωρία του σκύλου με τα εννιά πόδια στο ζήτημα της εκπαίδευσης. Βεβαίως και πρέπει να κρατήσουμε τη λογική και τη νοητική ικανότητα. Αυτό όμως που δεν επιτρέπουμε στο εκπαιδευτικό σύστημα μέχρι στιγμής είναι να χρησιμοποιεί τις αισθήσεις του, τις αισθητήριες δυνάμεις του. Αυτό που προτείνω είναι ότι τώρα είναι η ώρα να το κάνουμε, μέσω της νέας εκπαίδευσης. Δεν είμαστε προετοιμασμένοι να απορρίψουμε τις υπάρχουσες συνθήκες ούτε κάτι τέτοιο είναι αναγκαίο, να απορρίψουμε δηλαδή τη θεωρία των «πέντε ποδιών» ακόμα, εφόσον αντιλαμβανόμαστε τη βάση του τρόπου σκέψης των «πέντε ποδιών». Ότι δηλαδή δε μετράς την ουρά για πόδι.
Γιατί ένα παιδί στην τάξη να ρωτά μία ερώτηση και να πάρει μία λογική απάντηση, αλλά στην ίδια ερώτηση να πάρει διαφορετική απάντηση, με αισθητηριακά κριτήρια. Αυτό που εξηγώ είναι ότι χρειάζεται να συνδυάσουμε τους δύο τρόπους σκέψης. Όχι υπό τη μορφή μιας ενοποίησης, να γίνουν δηλαδή ένα πράγμα. Αλλά να εκτιμηθούν.
-Μιλάτε δηλαδή για μια εξισορρόπηση του μυαλού.
-Ακριβώς, για εξισορρόπηση του μυαλού.
-Πρόκειται αυτό να φέρει ειρήνη;
-Πιθανότατα είναι ο μόνος τρόπος. Αυτό που πρέπει να είμαστε ικανοί να κάνουμε είναι να συναισθανθούμε τη φύση, την ισορροπία την οποία αυτή έχει. Ένα τέτοιο είδος ισορροπίας είναι αυτό που πρέπει να αναζητήσουμε και για τον κόσμο μας. Στη φύση μπορείς να δεις κάποια φαινόμενα βίας τα οποία όμως σχετίζονται μόνο με την επιβίωση. Δεν έχεις ανθρώπους να βαδίζουν προς μια πολεμική αναμέτρηση λόγω των πεποιθήσεών τους. Τα ζώα δεν κάνουν πόλεμο για τις πεποιθήσεις τους. Οι μόνες περιπτώσεις κατά τις οποίες τα ζώα επιδεικνύουν βία είναι όταν η επιβίωση τους κινδυνεύει. Πολλοί από τους πολέμους δε στηρίζονται σε τέτοια παρόμοια ιδανικά, αλλά σε συστήματα αντιλήψεων, ιδεών. Εγώ έχω δίκιο, εσύ έχεις άδικο, άρα πρέπει να σε νικήσω, προκειμένου να σε μάθω ότι πρέπει να πιστεύεις αυτό που πιστεύω και εγώ. Αλλιώς πρέπει να βρούμε ένα τρόπο να συμβιβαστούμε.
Δυστυχώς ένα σημαντικό μέρος των καταστάσεων που συμβαίνουν αυτή τη στιγμή σε ολόκληρο τον κόσμο στηρίζονται σε αυτό τον τρόπο σκέψης σε αυτό το είδος λογικής.
-Μπορούμε έτσι να πούμε ότι ο τρόπος σκέψης τον οποίο παρουσιάζετε ως τη νέα ιδέα για την εκπαίδευση είναι αυτός που μπορεί να φέρει την ειρήνη και ίσως να είναι και ο μοναδικός τρόπος που μπορεί να το κάνει. Πιστεύετε ότι θα βοηθούσε τους ανθρώπους ανά τον κόσμο να αποβάλλουν τα αισθήματα ενοχής για το πολιτικό και οικονομικό σύστημα το οποίο υποστηρίζουν; Διότι επί της πραγματικότητας το υποστηρίζουν.
-Μιλάτε για υπαιτιότητα;
-Για τα αισθήματα ενοχής.
-Η ενοχή αποτελεί ένα από τα καταστροφικότερα πράγματα (αισθήματα) όταν συμβαίνει. Έχει ως αποτέλεσμα περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει. Συζητούσα πριν από μία-δύο ημέρες με κάποιον την αναγκαιότητα της συναίσθησης της υπαιτιότητας προκειμένου η συμπεριφορά μας να παραμένει πάντα εντός κάποιων ορίων. Αυτό όμως δε λειτουργεί έτσι. Αυτό που απαιτείται είναι να διατηρούμε την ισορροπία στη ζωή μας. Αν το κάνουμε, δε θα υπάρχει η ανάγκη αίσθησης της υπαιτιότητας. Και θα το πετύχουμε αν εξαρτόμαστε ο ένας από τον άλλο, με διαφορετικό τρόπο και όχι δημιουργώντας ένα σύστημα της λογικής «είσαι λάθος είμαι σωστός» ή αντίστοιχα «εγώ είμαι λάθος εσύ είσαι σωστός» θέτοντας δηλαδή μια διχοτόμηση, η οποία είναι πολύ καταστρεπτική. Κοιτάξτε τι συμβαίνει παντού, όχι μόνο εδώ, αλλά και σε άλλα σημεία στον πλανήτη. Υπάρχουν τουλάχιστον άλλα δύο πολύ σημαντικά σημεία εντάσεων με όμορα κράτη, στην Παλαιστίνη και το Ισραήλ, και στο Πακιστάν και την Ινδία. Συμβαίνει παντού, δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό αυτή η συμπεριφορά. «Αυτό μου ανήκει, δεν μπορείς να το έχεις και αν δεν μου το δώσεις θα έρθω να το πάρω». Αυτός είναι ένας τρόπος σκέψης τον οποίο πρέπει να αρχίσουμε να διορθώνουμε, και για αυτό πιστεύω στην εκπαίδευση και σε μία πιο ισορροπημένη οπτική για τον κόσμο. Αισθάνομαι ότι πρέπει να κάνουμε κάτι για τα εθνικιστικά αισθήματα που υπάρχουν σήμερα. Πιστεύω στην έννοια της «παγκόσμιας εθνικότητας» επειδή αν ειλικρινά νοιώσουμε ότι είμαστε πρώτα από όλα «πολίτες του κόσμου», θα έχει εξαιρετική σημασία.
Αλλά δεν είναι αυτός ο τρόπος που σκεφτόμαστε σήμερα και για αυτό το λόγο πιστεύω ότι η εκπαίδευση και ο τρόπος που προτείνω, χωρίς βέβαια να πιστεύω ότι θα τα λύσει όλα αφού μιλάμε για ένα σχέδιο σε μάκρος χρόνου, θα μας επηρεάσει βαθύτατα στον ψυχολογικό τομέα. Αλλά έως ότου αρχίσουμε να αισθανόμαστε πράγματα ο ένας για τον άλλον, και για αυτό εξαιρώ τη σπουδαιότητα των αισθήσεών μας, θα πρέπει να αρχίζω να αισθάνομαι διαφορετικά για εσένα και για το έθνος σου. Αν το κάνω αυτό χωρίς να περιορίζομαι από τη λογική είναι πολύ πιθανότερο να γίνω φίλος σου από το να καταστώ εχθρός σου.
- Ωραία, ας θεωρήσουμε ότι προωθούμε ιδέες που θα φέρουν την ειρήνη. Προωθούμε την ειρήνη. Αλλά πιστεύετε ότι στον σημερινό κόσμο, δεν θα υπάρξουν ιδεολογικές ή πολιτικές ή και οικονομικές αντιθέσεις, μιλώντας με όρους πολιτικούς, ιδεολογικούς, με όρους εθνικούς, θρησκευτικούς και πολλούς άλλους;
-Σίγουρα θα υπάρξουν… αλλά πιστεύω το εξής, ότι γίνονται όλο και περισσότεροι οι άνθρωποι οι οποίοι διαφωτίζονται και απαλλάσσονται από αντιλήψεις, οι οποίοι αντιλαμβάνονται την ανάγκη. Ένα παράδειγμα είναι το περιβάλλον. Δεν είναι πολύ πίσω ο καιρός που υπήρχε μια επικυριαρχία επί του πλανήτη. Τώρα όμως, όλο και περισσότεροι άνθρωποι και χωρίς καμία συνείδηση, αντιλαμβάνονται την επισφαλή φύση του περιβάλλοντος. Και την επισφαλή θέση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα. Όλο και περισσότεροι αφυπνίζονται σχετικά με το ζήτημα αυτό.
Πιστεύω ότι κάτι τέτοιο μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε ως όχημα ώστε να έρθουμε σε επαφή ο ένας με τον άλλον. Αν μπορέσουμε να αναπτύξουμε αυτό το αίσθημα, αυτή την έγνοια για την Γη μπορούμε παρομοίως να το κάνουμε και ο ένας για τον άλλον. Γιατί δηλαδή να σταματήσει αυτό στο ζήτημα των δέντρων και των ωκεανών; Γιατί να μην επεκταθεί και στις ανθρώπινες σχέσεις; Η ίδια αρχή δηλαδή δεν αλλάζει, είναι εφαρμοστέα και στην περίπτωση μας.
-Ζώντας όμως σε μία περίοδο κρίσης, κρίσης οικονομικής, κρίσης στον τομέα της υγείας, τώρα έχουμε αυτή την τρομερή γρίπη, κρίσης στον τομέα της εκπαίδευσης και της πολιτικής, πως μπορούμε να πείσουμε ανθρώπους να εργαστούν για μία νέα εκπαίδευση; Και επιπλέον πιστεύετε ότι αυτή η εκπαίδευση θα αποβάλλει το φόβο σε αυτή την τρομερή εποχή που ζούμε, σε επίπεδο προσώπων και εθνών χωρίς να δημιουργήσει πολίτες που θα σκέφτονται επιφανειακά;
-Νομίζω ότι δεν έχουμε άλλη επιλογή. Είτε θα βρούμε μία λύση, είτε θα καταστραφούμε. Είναι τόσο απλό… Πρέπει να βρούμε έναν τρόπο, ειδάλλως θα καταστραφούμε ως ανθρώπινο είδος. Τότε τα λιοντάρια θα κατακτήσουν τον κόσμο. Το λέω πολύ ειλικρινά, πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε για τον άλλον. Ο τρόπος αυτός πρέπει να μετακινηθεί από το λογικό και εναλλακτικό κομμάτι, στις αισθήσεις μας… να σε νοιώσω σαν αδερφό, ότι σε αγαπάω, ότι νοιάζομαι για εσένα και το μέλλον σου γιατί νοιάζομαι και για τον ίδιο μου τον εαυτό και το μέλλον μου. Το μέλλον μας επηρεάζεται αμφίδρομα. Το μέλλον μου και το μέλλον σου είναι στην κυριολεξία τα ίδια. Αν τώρα εσύ σκεφτείς ότι «μπορώ να σώσω τον εαυτό μου χωρίς να σώσω και εσένα» τότε είμαστε σε λάθος πλανήτη…στην κυριολεξία.
-Οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα δεν είναι ευτυχισμένοι, βλέπουν ότι χάνουν συνέχεια, ότι εκτοπίζονται, ότι πρέπει να δουλεύουν όλο και περισσότερο, όλο και περισσότερο, προκειμένου να κερδίσουν τα ίδια χρήματα που κέρδιζαν και το επίπεδο της ζωής είναι πάρα πολύ ακριβό. Πως θα μπορέσουμε να περάσουμε σε μία εκπαίδευση, όπως μου αναφέρατε ότι ο δρ. Ρόμπερτ Μίλλερ είχε πει ότι, κύριος σκοπός του world-co-curriculum είναι να δημιουργήσει ευτυχισμένα παιδιά και άρα ευτυχισμένους πολίτες. Πως θα μπορέσουμε να φέρουμε την ευτυχία;
-Αυτό ακριβώς είναι το θέμα. Δεν μπορούμε να είμαστε ευτυχείς αν δεν παρατηρήσουμε τον κόσμο από μόνοι μας. Είναι απλό… Αν δείτε για παράδειγμα τη ζωή του Δρ. Μίλλερ και δείτε τον τρόμο μέσα στον οποίο ζούσε θα διαπιστώσετε ξεκάθαρα ότι η ευτυχία του προερχόταν από ένα διαφορετικό επίπεδο. Αναφερθήκατε πριν στα χαμηλότερα εισοδήματα και αυτό αποτελεί μέρος του προβλήματος. Θεωρούμε ότι η κάθε γενιά πρέπει να ζει καλύτερα από την προηγούμενη. Γιατί; Υπάρχει κάποιος προφανής λόγος για αυτό; Αυτό που πρέπει να μας ευαισθητοποιεί περισσότερο είναι να τρέφονται όλοι οι άνθρωποι στον πλανήτη και όχι να αποκτούν (οι έχοντες) ακόμα περισσότερα. Χρειαζόμαστε περισσότερα; Χρειαζόμαστε περισσότερα από όσα είχαμε πέρσι, πραγματικά; Κοιτάξτε τους σκουπιδοτενεκέδες! Σας λέω με σιγουριά ότι δε χρειαζόμαστε περισσότερα. Λιγότερα χρειαζόμαστε.
Αλλά η κοινωνία, τα μέσα ενημέρωσης και τα υπόλοιπα μέσα επικοινωνίας, «περνούν» τη λογική ότι αυτό είναι το πρόβλημα, το «απωθημένο» των ανεπτυγμένων κοινωνιών.
Να χρειαζόμαστε περισσότερα, να παράγουμε περισσότερα. Το πρόβλημα δεν είναι εκεί, είναι στη διανομή αυτών που έχουμε. Γιατί 30.000 από τα παιδιά μας πρόκειται να πεθάνουν σήμερα από πείνα και αρρώστιες; Κάτι τέτοιο είναι απαράδεκτο, είναι ασυγχώρητο και εγώ την ίδια ώρα σκέφτομαι αν θα βγάλω 500 δολάρια ή οποιοδήποτε ποσό τελοσπάντων αυτό το χρόνο… Δεν έχουμε βλέπετε αναπτύξει τη νοοτροπία, τις κοινωνικές και πνευματικές αξίες οι οποίες απαιτούνται για να αντιμετωπίσουμε αυτά τα φαινόμενα. Αυτό ακριβώς είναι που πρέπει να διδάξουμε, για αυτό πρέπει να εκπαιδεύσουμε. Διδάσκουμε για ένα νέο κόσμο, για ένα νέο τρόπο σκέψης. Είναι εύκολο; Όχι! Αλλά το πρόβλημα είναι ότι όλοι οι έχοντες θέλουν περισσότερα από αυτά που έχουν. Αλλά… το 80% των ανθρώπων δεν έχει! Οι περισσότερες των συζητήσεων επικεντρώνονται στο 20% των εχόντων, όχι στο 80% των μη-εχόντων… Τονίζω και πάλι ότι πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο σκέψης μας, το σύστημα αξιών για το τι είναι σημαντικό στον κόσμο τόσο σε ατομικό επίπεδο, όσο και σε επίπεδο εθνών, ηπείρων και σε επίπεδο ανθρώπινης φυλής.
-Και κάποιοι -και συγχωρήστε με για αυτό- ίσως σας κατηγορήσουν για ονειροπόλο. Πως θα φτάσουμε στο πρακτικό επίπεδο, ποια είναι τα πρακτικά βήματα που προωθείται, πως θα φτάσουμε ως εκεί;
-Θα σας πω τι έχω δει και τι πιστεύω μέσα από την εργασία μου. Πήγα στην Ινδία πριν από 18 χρόνια. Σε ένα απομακρυσμένο πολύ φτωχό χωριό με αναλφάβητους ανθρώπους όπου το μέσο εισόδημα ήταν λιγότερο των 60 σεντς την ημέρα. Μεροκάματο δηλαδή όχι μεγάλο… Εκεί μας πήρε μεν χρόνο, αλλά με ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα βασισμένο στο world-core-curriculum και υποστηρικτικά εκπαιδευτικά μέσα, καταφέραμε να μορφώσουμε μια ολόκληρη γενιά παιδιών. Τα παιδιά αυτά τώρα έχουν γίνει ενήλικες. Είναι ικανοί να αλλάξουν το σύστημα και αυτός είναι ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο. Πρέπει να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά μας στο σύστημα αξιών το οποίο θα στηρίξει και θα προωθήσει τον κόσμο. Και εφόσον εγώ χρειάζομαι περισσότερα τη στιγμή που εσύ δε χρειάζεσαι και από τη στιγμή που επιτρέπουμε και αφήνουμε τόσους ανθρώπους πεινασμένους και άρρωστους, να στερούνται ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και όσων άλλων χρειάζονται και η μόνη μας ανησυχία είναι τι θα έχουμε στο τραπέζι για το δείπνο απόψε, αλλάζουμε ελάχιστα τους εαυτούς μας, την ανθρώπινη διάστασή μας. Ξέρω ότι μοιάζει ονειροπόλο, αλλά τι θα κάνουμε τελικά; Αν δεν ονειρευόμαστε έναν καλύτερο κόσμο δε θα μπορέσουμε ποτέ να κάνουμε αυτό το όνειρο πρόγραμμα ώστε τελικά να το πραγματοποιήσουμε.
-Με άλλα λόγια δηλαδή λέτε ότι θα θεραπεύσουμε τον κόσμο;
-Το ελπίζω.
-Φαίνεται περίεργο επειδή εδώ στη χώρα μας ακούμε πολλά για θεραπεία, για επούλωση των πληγών του κόσμου. Την ίδια στιγμή όμως η επούλωση και η θεραπεία στη γλώσσα μας σημαίνει ταυτόχρονα και εκπαίδευση, το να εκπαιδεύουμε, να ενδιαφερόμαστε. Μπορούμε λοιπόν να πούμε τελικά ότι αυτές είναι οι αρχές που χρειαζόμαστε προκειμένου να μεταρρυθμίσουμε το εκπαιδευτικό σύστημα; Και πως αυτές σχετίζονται με τα 4 D; Τι είναι τα 4 D;
-Θα έλεγα ότι με πιέζετε τώρα, όσον αφορά τα 4 D. Το πρώτο που πρέπει να κάνουμε είναι να ονειρευόμαστε (Dream), να ανακαλύπτουμε (Discover), να πιστεύουμε (Believe), να σώσουμε και να απαλλάξουμε (Deliver). To B από το Believe πρέπει να το μετατρέψω κάπως σε D… Αυτό όμως που έχω να πω είναι ότι πρέπει να ονειρευτούμε κάτι πριν ακόμα αυτό καταστεί πιθανό. Αν δεν μπορούμε να το ονειρευτούμε, να το διανοηθούμε δεν θα μπορέσουμε να το καταστήσουμε πραγματοποιήσιμο και εφικτό. Δεν μπορούμε να πραγματοποιήσουμε κάτι αν δεν πιστεύουμε σε αυτό ή δεν το κατανοούμε. Για αυτό το λόγο πιστεύω στη νέα εκπαίδευση και πιστεύω ότι μπορεί να επιτευχθεί μέσω της μόρφωσης. Πιστεύω πραγματικά ότι ένας νέος τρόπος σκέψης μπορεί να επιτευχθεί μέσω της μόρφωσης. Ακριβώς για αυτό το λόγο πιστεύω και ελπίζω ότι οι νέοι μπορούν να γίνουν αποδέκτες της. Γιατί οι γηραιότεροι παραμένουν δέσμιοι αντιλήψεων, συστημάτων αξιών και πεποιθήσεων εχθροτήτων στο πέρασμα των γενεών. Κάποιες από αυτές τις αντιλήψεις παραμένουν στο πέρασμα των γενεών εδώ και αιώνες και σχετίζονται με πεποιθήσεις, θρησκείες, μειοψηφίες και πλειοψηφίες. Πρέπει να αποκτήσουμε έναν νέο τρόπο σκέψης ο οποίος θα ξεκινήσει από το όνειρο. Αν δεν μπορούμε να το ονειρευτούμε και να το διανοηθούμε δε θα καταφέρουμε ποτέ να το πραγματοποιήσουμε.
-Πόσο νωρίς θα πρέπει να αρχίσουμε να εφαρμόζουμε αυτές τις τεχνικές και αυτές τις μεθόδους στην εκπαίδευση…
-Από την πρώτη μέρα…
-Από τη γέννηση;
-Βεβαίως, Για αυτό το λόγο εντάσσονται στο world-co-curriculum τα λεγόμενα balanced beginnings, ισορροπημένα ξεκινήματα. Η διαδικασία πρέπει να ξεκινά από την γέννηση, για την ακρίβεια και πριν από αυτή, πρέπει η μέριμνα να ξεκινά προ της γέννησης.
-Και αυτό ακούγεται δύσκολο, ακούγεται ασυνήθιστο. Η λεγόμενη «κυτταρική μνήμη» τι ακριβώς είναι;
-Είναι ένα εξαιρετικό ζήτημα. Ο Έρβιν Λάσζλοου, ο οποίος συνέλαβε αυτή την ιδέα μαζί με τον Ρόμπερτ Μίλερ δημιούργησε το Club of Budapest το οποίο είναι κάτι σαν συμβούλιο διανοούμενων (των διανοούμενων). Με τον εκπληκτικό, τον εξαιρετικό τρόπο σκέψης που έχει, ανέπτυξε την ιδέα ότι μπορούμε να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να αλλάξουν τον τρόπο σκέψης τους… εξαιτίας της μνήμης τους ή για να το θέσω αλλιώς της παρούσας συμπεριφοράς τους, ανακαλώντας τις μνήμες τους. Πιστεύει –και τώρα υπάρχει και μια σχετική έρευνα που το υποστηρίζει- ότι ορισμένες από τις μνήμες επιστρέφουν στην επινόηση ή τη σύλληψη, αν όχι και πριν από αυτές. Και επιπλέον ότι αυτές οι μνήμες μεταφέρονται. (25:50) Για παράδειγμα… γνωρίζω την περίπτωση ενός παιδιού, ενός κοριτσιού που γεννήθηκε ανάποδα, δηλαδή με τα πόδια πρώτα και τον ομφάλιο λώρο τυλιγμένο γύρω από το λαιμό του. Η μνήμη της για το γεγονός αυτό μέσα στη μήτρα θα μεταφερθεί στην παιδική της ηλικία. Φοβήθηκε, τρόμαξε δεν είχε φυσιολογική αναπνοή. Με αυτό το νέο είδος εκπαιδευτικής διαδικασίας μπορούμε να χειριστούμε αυτή τη συγκεκριμένη μνήμη, να επιστρέψουμε πίσω στο χρόνο και να αρχίσουμε να τη «διορθώνουμε». Γιατί πολλές από τις μνήμες μας σχετίζονται ακριβώς με αυτό, με το γεγονός ότι κάθε μνήμη την οποία έχουμε –από τη στιγμή της σύλληψης, της επινόησης- αποθηκεύεται ως τέτοια. Αυτό που απαιτείται, είναι να έχουμε μια μέθοδο επαναφοράς της, σε μνήμη την οποία μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε. Και έχουμε βρει τον τρόπο για να το κάνουμε. Αυτή η διαδικασία είναι κατά τη γνώμη μου συναρπαστική και μας δίνει ένα τεράστιο πλήθος δεδομένων για το τι πρέπει να κάνουμε στο ζήτημα της εκπαίδευσης των πολύ πρώιμων ηλικιών. Αυτός είναι και ο λόγος που πιστεύω στη σπουδαιότητα της εκπαίδευσης των πολύ μικρών ηλικιών και για αυτό ίσως να είναι πολύ αργά από την πρώτη μέρα γέννησης. Ίσως να είναι ήδη αργά τη στιγμή της γέννησης. Άνθρωποι σκεπτόμενοι από τον χώρο της ιατρικής δεν το αμφισβητούν πια αυτό. Διεξήχθη μια έρευνα στη Βρετανία, στο τέλος του Β΄Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, για τα παιδιά των ορφανοτροφείων, των οποίων οι γονείς είχαν πεθάνει και τα έβαλαν σε ορφανοτροφεία. Το 25% αυτών των παιδιών πέθανε ενώ έχαιραν άκρας υγείας.
-Εντυπωσιακό!
-Πέθαναν… επειδή –θεωρούσαν ότι- δεν είχαν λόγο να ζήσουν. Πέθαναν. Χωρίς να υπάρχει κάποιο σωματικό πρόβλημα. Προφανέστατα όμως κάτι πήγαινε λάθος σε αυτή την περίπτωση. Τώρα αρχίζουμε να κατανοούμε καλύτερα τί συνέβη, εξετάζοντας τις μνήμες τους, οι οποίες ήταν σοκαριστικές, εξετάζοντας αυτά που πέρασαν στη ζωή τους. Έχουμε πλέον στη διάθεσή μας επιστημονικές έρευνες. Δεν είναι κάτι που βασίζεται σε μια ιδέα, σε μια φιλοσοφική ιδέα. Στηρίζεται σε ιατρικές έρευνες. Έχουμε τώρα πια την ιατρική έρευνα στη διάθεσή μας προκειμένου να επαναφέρουμε και να υποστηρίξουμε αυτό το είδος σκέψης
-Δρ. Σνάιντερ, είχατε στη διάθεσή σας όλα αυτά τα πολύτιμα εργαλεία, όλους αυτούς τους ανθρώπους που σας υποστηρίζουν, με νέες γνώσεις, που συνεργάζονται μαζί σας, αλλά έχοντας και την ευκαιρία να τα εφαρμόσετε στη Μουσέρλα της Ινδίας, στην οποία εσείς και η σύζυγός σας ιδρύσατε το Παγκόσμιο Σχολείο της Μουσέρλα. Σε μία εποχή που οι άνθρωποι προτιμούσαν να είναι περισσότερο πρακτικοί, ποια ήταν τα συμπεράσματα αυτής της εμπειρίας, ποια ήταν τα αποτελέσματα του «πειράματος» της Μουσέρλα; Μπορεί να αποτελέσει μοντέλο;
-Η Μουσέρλα ήταν και είναι ένα μοντέλο. Αυτό που προσπαθήσαμε να κάνουμε στο Παγκόσμιο Σχολείο της Μουσέρλα ήταν να δημιουργήσουμε μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα χρησιμοποιώντας τις αξίες και τις αρχές στις οποίες έχω προαναφερθεί. Και εννοώ την ενσωμάτωσή στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, των πνευματικών, κοινωνικών και ψυχικών αξιών. Την εκπαίδευση του δεξιού καθώς και του αριστερού μέρους του εγκεφάλου και τη σύνδεση αυτών μέσω των κατάλληλων ασκήσεων ανάπτυξης της συνεργασίας τους με τρόπο όσο το δυνατόν περισσότερο ακριβή. Προσπαθώντας παράλληλα να στρέψουμε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα περισσότερο προς τη σκέψη παρά την απομνημόνευση. Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα μαθηματικό πρόβλημα. Θα είναι καλύτερο να το θέσουμε ως ερώτηση, ως ερωτήσεις αντί ως πρόβλημα. Πόση ώρα θα απαιτηθεί συνολικά για να πας από εδώ εκεί και μετά από εδώ εκεί, πόσο μακριά πήγες προσθετικά… Εδώ έχουμε μια άθροιση. Αν όμως σταματήσεις την πορεία σου και γυρίσεις πίσω 10 χλμ. για παράδειγμα θα έχουμε αφαίρεση. Αν χρειάστηκες τρεις μέρες για να διανύσεις την απόσταση υπάρχει πολλαπλασιασμός, αν όμως τη διήνυσες σε 4 διαφορετικές ημέρες υπάρχει διαίρεση. Με άλλα λόγια δημιουργείς ιστορίες από το world co-curriculum και προερχόμενες από την πραγματική ζωή. Το άλλο σημαντικό που προσπαθήσαμε να κάνουμε και ήταν πολύ αποτελεσματικό, ήταν οι καλλιέργειες. Δεν υπήρξε άλλο εκπαιδευτικό πρόγραμμα που να είναι τόσο επιτυχημένο, σε τόσο απομακρυσμένη περιοχή, όσο το πρόγραμμα με τις καλλιέργειες.
Όταν πήγαμε για πρώτη φορά στην Ινδία πριν από 18 χρόνια –τα οποία συμπληρώνονται τώρα σε λίγες μέρες- δεν υπήρχε πουθενά σε όλο το χωριό ούτε ένας απλός κήπος. Ούτε ένας κήπος και οι άνθρωποι γύρω πείναγαν. Τα παιδιά δεν είχαν να φάνε τίποτα. Αλλά κανείς δεν καλλιεργούσε τίποτα.
Δούλευαν στις καλλιέργειες ρυζιού, καλαμποκιού, φακής, κόκκινης πιπεριάς αλλά δεν καλλιεργούσαν τίποτα για να τραφούν οι ίδιοι. Αναπτύξαμε λοιπόν ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα γύρω από την κηπουρική στο οποίο κάθε παιδί είχε το δικό του κήπο. Και το είχαν πάρει πολύ σοβαρά. Πολλοί ήταν δύσπιστοι με αυτό το πρόγραμμα, δεν πίστευαν ότι θα έχει αποτέλεσμα και μας έλεγαν «γιατί ξοδεύετε τόσο πολύτιμο χρόνο διδασκαλίας;».
Τελικά ήταν ο πιο πολύτιμος χρόνος διδασκαλίας που θα μπορούσαμε να φανταστούμε, γιατί διδάσκεις μαθηματικά, βιολογία, γεωλογία, κοινωνικές επιστήμες… ακόμα και γραφή γιατί κάθε παιδί κρατούσε κατάσταση για τον κήπο του. Έτσι σε ένα σχολικό πρόγραμμα συγκεντρώναμε όλα τα απαιτούμενα εφόδια προκειμένου να δημιουργήσουμε κυριολεκτικά ένα μοντέλο ζωής. Και επιπλέον να πηγαίνεις στο σπίτι κάθε ημέρα φρέσκα λαχανικά βοηθώντας την οικογένειά σου να τραφεί.
Αρχικά και ενώ σκεφτόμουν, τί θα κάνουμε; Ερχόντουσαν παιδιά στο σχολείο με μία μικροσκοπική ποσότητα ρυζιού και μία κόκκινη πιπεριά. Ήταν το μόνο που είχαν να τραφούν για ολόκληρη την ημέρα. Ξεκινήσαμε ένα πρόγραμμα ώστε τα παιδιά να παίρνουν πρωινό, να τρώνε ένα αυγό ή λίγο χυλό βρώμης ή κάτι τέτοιο.
Είχαμε και ένα άλλο πρόγραμμα το οποίο ήταν κάπως χαριτωμένο και για αυτό το διασκέδαζαν όλοι, ένα χώρο για βούρτσισμα των δοντιών. Καθένας είχε την οδοντόβουρτσα με το όνομά του γραμμένο πάνω της. 120 οδοντόβουρτσες παραταγμένες στη σειρά. Έπλεναν τα δόντια τους δύο φορές την ημέρα, τα μαθαίναμε να βάζουν την οδοντόκρεμα στη βούρτσα… Και στη συνέχεια είχαμε ένα λάκκο στον οποίο πηγαίνανε και φτύνανε. Το αποκαλούσαμε «πτυελοδοχείο!» Το σημαντικό όμως αυτών των προγραμμάτων όπως έλαβαν χώρα ήταν ότι πρακτικά εγγράφηκαν ως μέρη του σχολικού προγράμματος. Ένα από τα πιο όμορφα πράγματα το οποίο έκανε η σύζυγός μου ήταν στο πώς να κάνει τα παιδιά να διαβάζουν.
Μιλάμε για παιδιά τα οποία σε πολλές περιπτώσεις μιλούσαν μόνο τη γλώσσα Τέλουγκου και ότι ήξεραν από τους γονείς τους. Έτσι ακόμα και η πρώτη τους γλώσσα ήταν τουλάχιστον υποτυπώδης. Τι κάνουμε λοιπόν για αυτό; Είχαμε κάποιες εκατοντάδες σχολικά βιβλία, μικρά σχολικά βιβλία. Η σύζυγος μου έπαιρνε κάθε πρωί μία στοίβα από αυτά και έβγαινε έξω και καλούσε εθελοντικά τα παιδιά να έρθουν για μία ώρα να διαβάσουν ή (έστω) να κοιτούν τα βιβλία για μία ώρα.
Ήταν απλά βιβλία, είχαν την εικόνα ενός παιχνιδιού στη μία πλευρά, και τη λέξη «παιχνίδι» γραμμένη στην άλλη. Εικόνα παιχνιδιού και δίπλα «παιχνίδι». Ήταν καταπληκτικό το τι συνέβη σε 6 μόλις μήνες, η αύξηση του λεξιλογίου των παιδιών, ο ενθουσιασμός τους. Έπρεπε να δημιουργήσουμε δύο τάξεις επειδή τα παιδιά ήταν τόσα πολλά. Το 100% των παιδιών ερχόντουσαν τελικά στο σχολείο για να διαβάζουν, μία ώρα πριν ξεκινήσει το κανονικό μάθημα. Αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε είναι να αναπτύσσουμε καθημερινά πράγματα τα οποία βελτιώνουν την ζωή και εντάσσονται στο εκπαιδευτικό σύστημα αλλά τα παιδιά δεν το βλέπουν ως εκπαίδευση. Το βλέπουν ως ένα υπέροχο πράγμα στη ζωή. Ακόμα και το πρόγραμμα που αφορά στο μεσημεριανό φαγητό προσφέρει μια εξαιρετική ευκαιρία. Τους δίνεις λοιπόν το πρόγραμμα του φαγητού και μετά τους λες να σου αναφέρουν ποιο λαχανικό προέρχεται από ποια οικογένεια (φυτών), πόσες θερμίδες περιέχει, ποια είναι η αξία του σε πρωτεΐνες. Μπορείς τελικά να πάρεις πάρα πολύ απλά πράγματα και να δημιουργήσεις από αυτά εξαιρετικές εκπαιδευτικές διαδικασίες. Αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε και στο Παγκόσμιο Σχολείο της Μουσέρλα (στην Ινδία) και ήταν εξαιρετικά επιτυχημένο. Τα παιδιά του σχολείου είχαν πάντα υψηλότερες επιδόσεις από τα παιδιά όλων των υπόλοιπων σχολείων της περιοχής.
-Ας έρθουμε στο συμπέρασμα αυτής της εξαιρετικής συζήτησης που είχαμε. Θα ήθελα να μας πείτε κάποια πράγματα παραπάνω για τον οργανισμό που ιδρύσατε, το Ινστιτούτο Παγκόσμιας Εκπαίδευσης το οποίο είναι και μέλος της Ecoshock. Βρισκόμενοι σε μία ευρωπαϊκή χώρα, πως μπορούμε να βοηθήσουμε, να συνδράμουμε στην προσπάθειά σας;
-Το Ινστιτούτο Παγκόσμιας Εκπαίδευσης προήλθε από εμάς, ήταν στην πραγματικότητα μια οικογενειακή μη κερδοσκοπική επιχείρηση. Τα παιδιά μου, η σύζυγός μου και εγώ συνδυάσαμε τα προσόντα μας και τα υπάρχοντά μας και τα βάλαμε σε μία οικογενειακή μη κερδοσκοπική επιχείρηση ξεκινώντας την δουλειά αυτή. Ένα από τα πράγματα που προέκυψαν πολύ νωρίς από αυτή την προσπάθεια ήταν η ίδρυση του Ραδιοφώνου για τη Διεθνή Ειρήνη στην Πανεπιστημιούπολη του Πανεπιστημίου των Ηνωμένων Εθνών στην Κόστα Ρίκα. Ένα άλλο πράγμα που προέκυψε τελικά ήταν ή ίδρυση του Τμήματος Οικοψυχολογίας. Ο δρ. Μάικλ Κόεν ο οποίος ήταν διευθυντής στην Audubon Society ήρθε στο Τμήμα να δουλέψει ως συνεργάτης. Δημιουργήσαμε για αυτόν το Τμήμα Οικοψυχολογίας το οποίο αναπτύχθηκε τόσο πολύ που σήμερα είναι μεγαλύτερο από ποτέ. Τώρα το Τμήμα απονέμει πτυχία σε επίπεδο μάστερ και σε επίπεδο μεταπτυχιακό στον τομέα της Οικοψυχολογίας. Ο δρ. Κόεν υπήρξε ένας από τους πρώιμους πιονέρους του σχεδίου ΓΑΙΑ (GAIA). Την ίδια στιγμή που ο Τζέιμς Λάβλοκ το ανέπτυξε στη Βρετανία μέσω υπολογιστών, ο δρ. Κόεν το ανέπτυξε σε βιωματικό επίπεδο σε ολόκληρη την επικράτεια των ΗΠΑ.
-17 χρόνια νωρίτερα.
-Ακριβώς, 17 χρόνια νωρίτερα.
-Εξαιρετικό.
-Από αυτή την εμπειρία προέκυψαν μερικά βιβλία του, κάποια από αυτά τα γνωρίζετε.
-Ναι κάποια τα ξέρω.
-Επιπλέον αναπτύξαμε προγράμματα Σπουδών Ειρήνης στην Κόστα Ρίκα. Για παράδειγμα, στην Κόστα Ρίκα μέσω του Ινστιτούτου Παγκόσμιας Εκπαίδευσης ξεκινήσαμε το πρώτο ραδιοφωνικό πρόγραμμα εκπαίδευσης μαθηματικών για χωριά. Και ήταν απίστευτο… Καθώς έκανα ένα οδοιπορικό σε κάποια χωριά της Κόστα Ρίκα, πολλές φορές έπρεπε να περπατήσεις μίλια, και ήσουν σίγουρος ότι το ραδιόφωνο θα ήταν ανοιχτό και συντονισμένο στην εκπομπή, με τα παιδιά να έχουν μαζευτεί σαν σωρός από πέτρες μπροστά από το ραδιόφωνο, λύνοντας προβλήματα μαθηματικών και κάνοντας το μάθημά τους ακούγοντας το ραδιόφωνο. Αυτό που προτείνω είναι ότι μπορούμε να κάνουμε εξαιρετικά πράγματα χωρίς να ζημιώνουμε το περιβάλλον στο βαθμό που πιστεύουμε ότι αυτό απαιτείται για να τα πραγματοποιήσουμε. Στη συνέχεια από όλη αυτή την εμπειρία προέκυψε και το Παγκόσμιο Σχολείο της Μουσέρλα στην Ινδία. Η σύζυγός μου απεβίωσε και έτσι έμεινα εγώ να μιλώ για όλο αυτό το έργο. Σήμερα με υπερηφάνεια μπορώ να πω ότι συναντώ παιδιά τα οποία είχα γνωρίσει στα 4 τους χρόνια, και 15 από αυτά έχουν αποφοιτήσει από το Πανεπιστήμιο, 27 ακόμα φοιτούν στο Πανεπιστήμιο και 5 φοιτούν σε άλλες σχολές.
-Δρ. Σνάιντερ έχοντας ζήσει κάποιες λίγες ημέρες σε αυτή τη χώρα, την Ελλάδα και έχοντας μια μικρή εμπειρία από την επαφή σας με τους ανθρώπους, ποιο θα ήταν το μήνυμά σας για τους Έλληνες;
-Μου αρέσει το μέρος. Με πείραζε ένας από τους μαθητές μου στην Ινδία, στον οποίο είχα την ευκαιρία να μιλήσω, αντέδρασε όταν του είπα «μου αρέσει αυτό το μέρος, είναι παράδεισος, άργησα πολύ να έρθω» και μου είπε «ω… παππού τώρα δεν μπορείς να αλλάξεις το εισιτήριο σου!». Αυτό που είδα εδώ ήταν η αγάπη, η μεγάλη αγάπη που υπάρχει και οι ευκαιρίες που είδα ότι υπάρχουν για τη δημιουργία νέων κοινοτήτων. Καταλαβαίνω ότι λαμβάνει χώρα κάτι τέτοιο ακόμα και εδώ. Στόχος είναι η δημιουργία μιας νέας κοινότητας, ενός νέου τρόπου σκέψης, μιας νέας συνεργασίας, ενός τρόπου για να εργαζόμαστε μαζί. Το ίδιο πράγμα μπορεί να συμβεί τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Θα ήλπιζα αυτή να αποτελεί την έναρξη μιας μακράς, υγιούς και υπέροχης σχέσης και σύνδεσης η οποία θα είναι αμοιβαία επωφελής. Γιατί είμαι πεπεισμένος ότι έχουμε πράγματα τα οποία έχουμε αναπτύξει κατά το δικό μας μοντέλο και θα τα βρείτε επωφελή. Κι εσείς έχετε πράγματα ανεπτυγμένα κατά το δικό σας μοντέλο τα οποία θα είναι επωφελή. Έχει έρθει ο καιρός να συνεργαστούμε, να εργαστούμε μαζί προκειμένου να επιτύχουμε τη δημιουργία της παγκόσμιας εθνικότητας η οποία κατ’ εμέ αποτελεί αναγκαιότητα. Από εδώ είναι που πρέπει να ξεκινήσει, από αυτό εδώ το μέρος.
-Σας ευχαριστώ κύριε Σνάιντερ, ήταν σπουδαία στιγμή να είστε εδώ μαζί μας. Ελπίζω να ακούσουμε νέα σας σύντομα.
-Είμαι σίγουρος για αυτό…
-Σας ευχαριστώ.
-Σας ευχαριστώ.
|
